🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:41:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

नेमि

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

नेमि

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

नेमि

अर्थ: परिधि, पहिये का घेरा

व्युत्पत्ति: नेमि+ङीष्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. नेमी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — नेमी (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमानेमीनेम्यौनेम्यः
द्वितीयानेमीम्नेम्यौनेमीः
तृतीयानेम्यानेमीभ्याम्नेमीभिः
चतुर्थीनेम्यैनेमीभ्याम्नेमीभ्यः
पञ्चमीनेम्याःनेमीभ्याम्नेमीभ्यः
षष्ठीनेम्याःनेम्योःनेमीनाम्
सप्तमीनेम्याम्नेम्योःनेमीषु
सम्बोधनहे नेमिहे नेम्यौहे नेम्यः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — नेमी
नेमी
nemī
🟠 शब्दसागर🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
तिनसा (तिनिश) के नाम (2.4.26) स्यन्दन · रथद्रु · अतिमुक्तक
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नेमी १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ नेमिन्] तिनिश वृक्ष ।
नेमी पु २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] दे॰ नेमि ।
नेमी ३ वि॰ [सं॰ नियम]
१. नियम का पालन करनेवाला ।
२. धर्म की दृष्टि से पूजा पाठ, व्रत उपवास आदि नियमपूर्वक करनेवाला । यौ॰— नेमी धरमी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नेमिः --मी f. 1 The circumference, ring or felly of a wheel; उपोढशब्दा न रथांगनेमयः Ś. 7. 10; चक्रनेमिक्रमेण Me. 109; R. 1. 17, 39. --2 Edge, rim. --3 A windlass. --4 A circumference (in general); उदधिनेमि R. 9. 10. --5 A thunderbolt. --6 The earth. --मिः The tree तिनिश. --Comp. --वृत्ति a. following the course of, acting like, the outer rims of the wheel; R. 1. 17.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0648-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नेमी, [न्] पुं, (नेम ऊर्द्ध्वमस्यास्तीति । नेम + इनिः ।) तिनिशवृक्षः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥
नेमी, स्त्री, (नेमि + वा ङीष् ।) नेमिः । इत्य- मरटीकायां भरतः ॥ (तिनिशवृक्षः । पर्य्यायो- ऽस्या यथा, -- “स्यन्दनस्तिनिशो नेमी -- ॥” इति वैद्यकरत्नमालायाम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-924-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "नेमी" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
नेमिनेमी (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

नेमि 📚 ➤ परिधि, पहिये का घेरा

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
नेमी 📚तिनिश वृक्ष🟠🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
नेमी
तिनसा (तिनिश) के नाम (२.४.२६) — स्यन्दन, रथद्रु, अतिमुक्तक

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें