🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:42:40 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रांत
prāṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रांत संज्ञा पुं॰ [सं॰ प्रान्त] [वि॰प्रांतिक]
१. अंत । शेष । सीमा ।
२. किनारा । छोर । सिरा । उ॰—अधरों के प्रांतों पर खेलती रेखाएँ, सरस तरंग भंग लेती हुई हास्य की ।—अनामिका, पृ॰ ३७ ।
३. ओर । दिशा । तरफ ।
४. किसी देश के एक भाग । खंड । प्रदेश । जैसे, संयुक्त प्रांत, पंजाब प्रांत ।
५. एक ऋषि का नाम ।
६. इस ऋषि के गोत्र के लोग ।
७. कोना (जैसे, आँख का) । यौ॰—प्रांतग । प्रांतचर = दे॰ प्रांतग । प्रांतदुर्ग । प्रांतनिवासी = दे॰ प्रांतग । प्रांतपति = प्रदेशपति । राज्यपाल । गवरनर । प्रांतपुष्पा । प्रांतभूमि । प्रांतविरस = प्रारंभ में सरस पर अंत में रसहीन या बेरस । प्रांतवृत्ति । प्रांतशून्य = दे॰ प्रांतरशून्य प्रांतस्थ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रान्त m. n. (प्र-अन्त) (ifc. f(आ). ) edge, border, margin, verge, extremity, end, MBh.; Kāv. &c. (यौवन-प्र्˚, the end of youth, Pañcat.; ओष्ठ-प्रान्तौ, the corners of the mouth, L.)
प्रान्त m. a point, tip (of a blade of grass), Kauś.
back part (of a carriage), Vikr. (ibc., finally, eventually, Kāv.; Pañcat.)
thread end of a cloth, L.
N. of a man g. अश्वादि
प्रान्त mfn. dwelling near the boundaries, Divyāv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (707,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रांतः [प्रकृष्टोंऽतः] 1 Edge, margin, border, skirt, verge; प्रांतसंस्तीर्णदर्भाः Ś. 4. 7. --2 Corner (as of the lips, eyes &c.); Māl. 4. 2; ओष्ठ˚, नयन˚. --3 Boundary, extremity. --4 Extreme verge, end; यौवनप्रांत Pt. 4. --5 A point, tip. --6 The back part. --Comp. A --ग a. living close by. --दुर्गं a suburb outside the walls of a town, a town near a fort. --विरस a. tasteless in the end. --शून्य a. see प्रांतरशून्य. --स्थ a. one who inhabits the borders.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0773-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रान्त पु० प्रकृष्टोऽन्तः । १ शेषसीमायाम् हेमच० । २ ऋपिभेदे पु० । ततः गोत्रापत्ये कृण्वा० फञ् । प्रान्तायन तदपत्ये पुंस्त्री० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4525,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रान्तः, पुं, (प्रकृष्टोऽन्तः ।) अन्तभागः । शेष- सीमा । यथा, कुमारे । ३ । ४३ । “प्रान्तेषु संसक्तनमेरुशाखं ध्यानास्पदं भूतपतेर्विवेश ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-318-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रांत" आता है (14)
समंत सीमा । प्रांत । किनारा । सिरादहार प्रांत । प्रदेशसूबा किसी देश का कोई भाग या खंड । प्रांत । प्रदेश । यौ॰—सूबेदारकिनारा किसी अधिक लंबाई और कम चौड़ाईवाली वस्तु के वे दोनों भाग या प्रांत जहाँ …खित्ता प्रांत । देश । इलाकागवर्नरी जहाँपर गवर्नर शासन करता हो । प्रेसिड़ेंसी । प्रांतभुज बाहु । बाँह । सुहा॰—भुज में भरना = आलिंगन करना । अंक भरना । गले लगानाप्रदेश किसी देश का वह बड़ा विभाग जिसकी भाषा, रीतिव्यवहार, जलवायु, शासनपद्धति …पथक पथ जानने या बतलानेवालाचक्क पीड़ा । दर्दजिला चमक दमक । ओप । पानी । मुहा॰—जिला करना या देना=किसी वस्तु को माँजकर तथा…हाता घेरा हुआ स्थान । वह जगह जिसके चारों ओर दीवार खिँची हो । बाड़ामुल्क देशदियारा नदी के किनारे की वह जमीन जो नदी के हट जाने पर निकल आती है । कछार । खाद…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें