🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:42 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रदेश
pradeśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
प्रदेश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी देश का वह बड़ा विभाग जिसकी भाषा, रीतिव्यवहार, जलवायु, शासनपद्धति आदि उसी देश के अन्य विभागों की इन सब बातों से भिन्न हों । प्रांत । सूबा ।
२. स्थान । जगह । मुकाम ।
३. अँगूठे के अगले सिरे से लेकर तर्जनी के आगले सिरे तक की दूरी । छोटा बित्ता या बालिश्त ।
४. अंग । अवयव ।
५. सुश्रुत के अनुसार एक प्रकार की तंत्र युक्ति ।
६. दीवार ।
७. संज्ञा । नाम ।
८. दिखाना । निर्देश करना (को॰) ।
९. व्याकरण में उदाहरण या निदर्शन । उदाहरण या दृष्टांत द्वारा स्पष्टीकरण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-देश m. (ifc. f(आ). ) pointing out, showing, indication, direction, decision, determination, Nir.; ŚrS.
appeal to a precedent, Suśr.
an example (in grammar, law &c.), RPrāt.; MBh.; Yājñ., Sch.
a spot, region, place, country, district (often in comp. with a part of the body, e.g. कण्ठ-, हृदय-), MBh.; Kāv. &c. (n., Pañcad.)
a short while (see comp. below)
a wall, L.
a short span (measured from the tip of the thumb to that of the forefinger), L.
(with Jainas) one of the obstacles to liberation, Sarvad. (‘atomic individuality’, W.)
प्र-देश &c. See प्र-√ दिश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (680,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रदेशः 1 Pointing out, indicating. --2 A place, region, spot, country, territory, district; पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः Ku. 5. 45; R. 5. 60; so कंठ˚, तालु˚, हृदय˚, &c. --3 A span measured from the tip of the thumb to that of the fore-finger. --4 Decision, determination. --5 A wall. --6 An example (in grammar).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0748-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदेश पु० प्रा० स० । १ एकदेशमात्रे राजनि० २ स्थाने तर्ज्जन्यकूष्ठमिते देशे ३ भित्तौ च मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4469,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रदेशः, पुं, (प्रदिश्यते इति । प्र + दिश् + “हल- श्च ।” ३ । ३ । १२३ । इति घञ् । “उप- सर्गस्य घञ्यमनुष्ये बहुलम् ।” ६ । ३ । १२२ । इति पाक्षिको दीर्घाभावः ।) देशमात्रम् । (यथा, हरिवंशे भविष्यपर्व्वणि । ५ । ३६ । “गरुडादवरुह्याथ दीपिकादीपिते तदा । प्रदेशे पुण्डरीकाक्षो स्थितस्तावत्सहामरैः ॥”) तत्पर्य्यायः । आस्थानम् २ आस्था ३ भूः ४ अवकाशः ५ स्थितिः ६ पदम् ७ । इति राज- निर्घण्टः ॥ तर्जन्यङ्गुष्ठसम्मितः । भित्तिः । इति मेदिनी । शे, २५ ॥ (संज्ञा । इति निरुक्तम् । १ । ४ । २ ॥ तन्त्रयुक्तिप्रकारविशेषः । यथा, -- “प्रकृतस्यातिक्रान्तेन साधनं प्रदेशः । यथा देवदत्तस्यानेन शल्यमुद्धृतं तस्माद्यज्ञदत्तस्याप्यय- मेवोद्धरिष्यतीति ।” इत्युत्तरतन्त्रे पञ्चषष्टितमे- ऽध्याये सुश्रुतेनोक्तम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-275-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रदेश" आता है (15)
भूभाग भूखंड़ । प्रदेशभूमिभाग भूभाग । पृथ्वी का कोई भाग या अंश । प्रदेशथंड भूमि । स्थान । प्रदेशदहार प्रांत । प्रदेशसूबा किसी देश का कोई भाग या खंड । प्रांत । प्रदेश । यौ॰—सूबेदारतट क्षेत्र । खेतक्षेत्र वह स्थान जहाँ अन्न बोया जाता हो । खेतप्रादेश अँगूठे से प्रारंभ कर तर्जनी तक की लंबाई का एक मान । विशेष—यह अँगूठे की…तंत्रयुक्ति वह युक्ति जिसकी सहायता से किसी वाक्य का अर्थ आदि निकालने या समझने में …किता सिलाई के लिये कपड़े की काट छाँट । ब्योंत । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाजिला चमक दमक । ओप । पानी । मुहा॰—जिला करना या देना=किसी वस्तु को माँजकर तथा…दयार देवदार का पेड़बिसयक पु † संज्ञा पुं॰मुल्क देशदियारा नदी के किनारे की वह जमीन जो नदी के हट जाने पर निकल आती है । कछार । खाद…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें