🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:45 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तट
taṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किनारे के नाम (1.10.7) कूल · रोधस् · तीर · प्रतीर
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तट १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. क्षेत्र । खेत ।
२. प्रदेश ।
३. तीर । किनारा । कूल ।
४. शिव । महादेव ।
५. जमीन या पर्वत का ढाल (को॰) ।
६. आकाश (को॰) ।
तट २ क्रि॰ वि॰ समीप । पास । नजदीक । निकट ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तट m. (exceptionally n., Daśar. ii, 18/19) a slope, declivity, any part of the body which has (as it were) sloping, sides (cf. श्रोणि-, स्तन-, &c.), a shore, MBh. (said of Śiva, xii, 10381), Hariv. &c. (ifc. f(ई). , Bhartṛ.)
तट cf. अ-, उत्-; पुर-तटी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तटः [तट्-अच्] 1 A slope, declivity, precipice. --2 The sky or horizon. --3 An epithet of Śiva. --टः --टा, --टी, --टं 1 The shore or bank, declivity, slope; शीलं शैलतटात्पततु Bh. 2. 39; प्रोत्तुंगचिंतातटी Bh. 3. 45; सिंधोस्तटावोघ इव प्रवृद्धः Ku. 3. 6; U. 3. 8; उच्चारणात्पक्षिगणास्तटीस्तं Śi. 4. 18. --2 [] A term applied to certain parts of the body which have, as it were, sloping sides; पद्मापयोधरतटीपरिरंभलग्न Gīt. 1; नो लुप्तं सखि चंदनं स्तनतटे Ś. Til. 7; so जघनतट, कटितट, श्रोणीतट, कुचतट, कंठतट, ललाटतट &c. --टं A field. --Comp. --आघातः butting, striking against a bank or declivity; अभ्यस्यंति तटाघातं निर्जितैरावता गजाः Ku. 2. 50. --स्थ a. {1} (lit.) situated on a bank or declivity. {2} (fig.) standing aloof, neutral, indifferent, alien, passive; तटस्थः स्वानर्थान् घटयति च मौनं च भजते Māl. 1. 14; तटस्थं नैराश्यात् U. 3. 13; मया तष्टस्थस्त्वमुपद्रुतोसि N. 3. 55 (where तटस्थ has sense 1. also). --(स्थः) an indifferent person, one neither a friend nor a foe. --(स्थं) that property or लक्षण of a thing which is distinct from its nature, and yet is the property by which it is known; e. g. गंधवत्त्व in the case of पृथ्वी.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0525-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तट उच्छ्राये भ्वा० पर० सक० सेट् । तटति अताटीत्--अतटीत् । तताट तेटतुः । तटम् ।
तट आहतौ चु० उभ० सक० सेट् । ताटयति--ते अतीतटत् त ।
तट त्रि० तट--अच् । १ कूले नद्यादेस्तीरे अमरः । तीरभूमेश्च नद्याःप्रवाहात् उच्छ्रितत्वात् तथात्वम् । “सिन्धोस्तटा- वोघ इव प्रवृद्धः” कुमा० । स्त्रियां ङीप् । “मालञ्चञ्च श्मशानञ्च नद्यादीनां तटी तथा” सा० द० । २ उच्चक्षेत्रे न० मेदि० । “निःशेषच्युतचन्दनं स्तनतटं निर्मृष्टरागो- ऽधरः” सा० द० । स्तमः तटमिव उप० स० । ३ शिवे पु० तस्य सर्वोच्छितत्वात् तथात्वम् “नमस्तटाय तट्याय तटानां पतये नमः” भा० शा० २८५ अ० । ४ उच्छ्रिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3203,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तट, उच्छ्राये । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) उच्छ्राय उच्चीभावः । तटति पुलिनम् । इति दुर्गादासः ॥
तट, क आहतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (चुरां- परं-सकं-सेट् ।) क, ताटयति । इति दुर्गा- दासः ॥
तटं, क्ली, (तटति उच्छ्रितं भवतीति । तट उच्छ्राये + पदाद्यच् ।) क्षेत्रम् । इति मेदिनी । टे, १६ ॥ (प्रदेशः । यथा, महाभारते । १ । ३६ । ३ । “गोकर्णे पुष्करारण्ये तथा हिमवतस्तटे ॥”)
तटः, त्रि, (तटति उच्छ्रितो भवतीति तट् + अच् ।) तीरम् । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥ [] तड् इति भाषा ॥ (यथा, हरिवंशे । ६७ । ५५ । “कर्त्तव्यमार्गौ भ्राजेते ह्नदस्यास्य तटावुभौ ॥” महादेवे, पुं । सर्व्वोच्छ्रितत्वादस्य तथात्वम् । यथा, महाभारते । १२ । २८४ । ३६ । “नमस्तटाय तट्यायः तटानाम्पतये नमः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-578-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तट" आता है (26)
तीर नदी का किनारा । कूल । तटप्रतीर किनारा । तटकोर किनारा । तट । उपकंठउपकूल किनारा । तटतटी तीर । कूल । किनारा । तटसाहिल किनारा । कूल । तटबारी किनारा । तटकिराड पु संज्ञा पुं॰ किनारा । तटपश्ता किनारा । तट । (लश॰) । क्रि॰ प्र॰—लगना ।—लगानातोयवेला जल का किनारा । तीर । तटलब ओष्ठ । ओंठ । होंठकूल ॰ पुं॰घोष आभीरपल्ली । अहीरों की बस्तीरोध रोका । रुकावटआयोग साहित्य में विप्रलंभ के दो पक्षों में से प्रथम जिसमें अविवाहित अवस्था …कूलक ॰ पुं॰धन्व मरुभूमि । मरुस्थलपाटक स्वरवाद्यशंबल यात्रा के समय रास्ते के लिये भोजनसामग्री । संवल । पाथेयसैकत रेतीला । बलुआ । बालुका- मयनितंब कटि का पश्चादूभाग । कमर का पिछाला उभरा हुआ भाग । चुतड़ । (विशेषतः स्त्…तरस् बलढिग पास । समीप । निकट । नजदीकमें हुँ खोज रहा अपना विकास ।—कामायनी, पृ॰ १५८हौजा हाथी की अम्मारी । हौदाकिरार एक नीच जाति
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें