🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:23:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तीर
tīra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किनारे के नाम (1.10.7) कूल · रोधस् · प्रतीर · तट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तीर ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. नदी का किनारा । कूल । तट । उ॰— बिच बिच कथा बिचित्र बिभागा । जनु सरि तीर तीर बन बागा ।—मानस, १ । ४० ।
२. पास । समीप । निकट । विशेष—इस अर्थ में इसका उपयोग विभक्ति का लोप करके क्रियाविशेषण की तरह होता है ।
३. सीसा नामक धातु ।
४. राँगा ।
५. गंगा का तट (को॰) ।
६. एक प्रकार का बाण (को॰) ।
तीर २ संज्ञा पुं॰ [फा़॰] बाण । शर । उ॰—तीराँ उपर तीर सहि, सेलाँ उपर सेज ।—हम्मीर॰, पृ॰ ४८ । विशेष—यद्यपि पंचदशी आदि कुछ आधुनिक ग्रंथों में तीर शब्द बाण के अर्थ में आया है, तथापि यह शब्द वास्तव में है फारसी का । क्रि॰ प्र॰—चलाना ।—छोड़ना ।—फेंकना ।—लगना । मुहा॰—तीर चलाना = युक्ति भिड़ाना । रंग ढंग लगाना । जैसे,—तीर तो गहरा चलाया था, पर खाली गया । तीर फेकना = दे॰ = 'तीर चलाना' । लगे तो तीर नहीं तो तुक्का= कार्यसिद्धि पर ही साधन की उपयोगिता है ।
तीर ३ संज्ञा पुं॰ [?] जहाज का मस्तूल ।
तीर ४ वि॰ [हिं॰ तिरना (=पार करना)] पारंगत । जानकर । उ॰—बादशाह करे जिकीर सच्च हिंदु फकीर । ब्रह्मज्ञान में तीर रणधीर आए हैं ।—दक्खिनी॰, पृ॰ ५० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. तीर m. tin (cf. तीव्र), L.
तीर n. a kind of arrow (cf. Pers. تير), Pañcad. ii, 76
2. तीर n. (√ तॄ, Siddh. puṃl. 56) a shore, bank, AitBr. &c. (ifc. f(आ). , MBh.; R.; Ragh.; ifc., for derivatives cf. Pāṇ. iv, 2, 106 and 104, Vārtt. 2; ifc. ind., for accent cf. vi, 2, 121)
the brim of a vessel, ŚBr. vi, xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (449,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तीरं 1 A shore, bank; नदीतीर, सागरतीर &c. --2 Margin, brim, edge. --3 The bank of the Ganges. --रः 1 A sort of an arrow. --2 Lead. --3 Tin. --Comp. --जः a tree near a shore.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0539-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीर पारगतौ कर्म्मसमाप्तौ च अद० चुरा० उभ० अक० सेट् । तीरयति ते अतितीरत् त ।
तीर न० तीर--अच् । नद्यादेः १ कूले । २ सोसके पु० अ- मरः । ४ वाणे पु० त्रिका० । ५ त्रपुणि पु० मेदि० । “सार्द्धहस्तशतं यावत् गर्भतस्तोरमुच्यते । भाद्रकृष्ण- चतुर्दश्यां यावदाक्रमते जलम् । तावद्गर्भं विजानी- यात् तदन्यत्तीरमुच्यते” प्रा० त० उक्ते ६ गङ्गाकूलभेदे न० “गङ्गातीरतरङ्गसङ्गतजलैः स्नात्वा हरो नार्चितः” सा० द० । “अशून्यतीरां मुनिसन्निवेशैः” रघुः । “अव- काशेषु चोक्षोषु नदीतीरेषु चैव हि” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3308,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तीर, त् क कर्म्मणां समाप्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदन्तचुरां-परं-सकं-सेट् ।) कर्म्मणामिति स्पष्टार्थः । अतितीरत् व्रतं लोकः समापित- वानित्यर्थः । इति दुर्गादासः ॥
तीरं, क्ली, (तीरयति समापयति नद्यादिकमिति । तीर + अच् ।) नदीकूलम् । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥ गङ्गातीरं यथा, -- “सार्द्धहस्तशतं यावत् गर्भतस्तीरमुच्यते । भाद्रकृष्णचतुर्द्दश्यां यावदाक्रमते जलम् । तावद्गर्भं विजानीयात् तदन्यत्तीरमुच्यते ॥” इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥ शायकः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥
तीरः, पुं, (तीरयतीति । तीर + पचाद्यच् ।) त्रपु । इति मेदिनी । रे, ४५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-625-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तीर" आता है (60)
शर वाण । तीर । नाराचइषु बाण । तीरबाण एक लंबा और नुकीला अस्त्र जो धनुष पर चढ़ाकर चलाया जाता है । तीर । सायक …सूक तीर । वाणशायक बाण । तीर । शरसायक बाण । तीर । शरकर्णी बाण । तीरनाराच लोहे का बाण । वह तीर जो सारा लोहे का हो । विशेष—शर में चार पंख लगे रहत…प्रदल बाण । तीरवीरतर शर । तीर । बाणविकर्ष बाण । तीरविपाठ एक प्रकार लंबा वाण । तीरचित्रपुंख बाण । तीरअस्त्रकंटक बाण । तीरतटी तीर । कूल । किनारा । तटनराच तीर । बाण । शरअस्रकंठ बाण । तीरस्थूलक्षेड स्थूलक्ष्वेड संज्ञा पुं॰ वाण । तीरवीरशंकु तीर । बाणमर्मभेदन बाणा । तीरविषुद्रुह वाण । तीरखदंगी पु संज्ञा स्त्री॰ वाण । तीरसवलोह तीर । बाणतट क्षेत्र । खेतसर बड़ा जलाशय । ताल । तालाबकूल ॰ पुं॰पवि वज्ररोप ठहराव । रुकावटवाण धारदार फल लगा हुआ छड़ी के आकार का छोटा अस्त्र जो धनिष की डोरी पर खींचक…शरु क्रोध । गुस्सासरु पतला । लघु । छोटासाय संध्या संबंधी । सायंकालीन । संध्याकालीनसृक शूल । भालासृग बरछा । भाला । भिंदिपालकटंब संगीत का एक वाद्य या बाजाधन्व मरुभूमि । मरुस्थलविहग पक्षी । चिड़ियाइषीका गाँडर या मूँज के बीच की सींक जिसके ऊपर जीरा या भूआ होता हैनितंब कटि का पश्चादूभाग । कमर का पिछाला उभरा हुआ भाग । चुतड़ । (विशेषतः स्त्…पुलिन वह सीड़ या कीचड़ की जमीन जिसपर से पानी हटे थोड़े ही दिन हुए हों । पानी…प्रदर स्त्रियों का एक रोग जिसमें उनके गर्भाशय से सफेद या लाल रंग का लसदार पा…स्वरु वज्रविज्जल एक प्रकार की लपसी या चटनीखग आकाश में चलनेवाली वस्तु या व्यक्तिआशुग जल्दी चलनेवाला । शीघ्रगामीतरस् बलविहंग पक्षी । चिड़ियात्रिपुट गोखरू का पेड़शिलीमुख भ्रमर । भौंराअग्निशिख कुसुम या बर्रे का पेड़ऋजुग अपने आचरण एवं व्यवहार के प्रति ईमानदार । सदाचारीगार्ध्र गृध्र संबंधीपत्रवाह हरकारा । चिट्ठीरसाँसर्वलौह ताँबा । ताम्रसंदिग्धफल विषाक्त वाण रखनेवालाबान शालि या जड़हन को रोपने के समय उतनी पेड़ियाँ जो एक साथ लेकर एक थान में …सलाक सोने या चांदी की सलाईसायं शाम के समयमारगन पु संज्ञा पुं॰किनारा किसी अधिक लंबाई और कम चौड़ाईवाली वस्तु के वे दोनों भाग या प्रांत जहाँ …
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें