🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:20:34 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कूल
kūla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
किनारे के नाम (1.10.7) रोधस् · तीर · प्रतीर · तट
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूल संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰]
१. किनारा । तट । तीर । यौ॰— कूलवती = नदी ।
२. सेना के पींछे का भाग ।
३. समीप । पास ।
४. बड़ा नाला । नहर ।
५. तालाब ।
६. ढूहा टीला (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूल n. a declivity, slope, RV. viii, 47, 11
a shore, bank, ŚBr. xiv; Nir.; Mn. &c. (ifc. Pāṇ. vi, 2, 121; 129 & 135; f(आ). , MBh. xiv, 1163)
a heap, mound, tope, Car.
a pond or pool, L.
the rear of an army, L.
N. of a locality g. धूमादि
कूल [cf. अज-कूला, अनु-कूल, उत्-क्˚ &c.; cf. also Hib. cul, ‘custody, guard, defence, back part of anything’; col, ‘an impediment’; Lat. collis?]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (300,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूलं 1 A shore, bank; राधामाधवयोर्जयंति यमुनाकूले रहःकेलयः Gīt. 1; नदीवोभवकूलभाक् R. 12. 35, 68. --2 A slope, declivity. --3 Skirt, edge, border, proximity; कुलायकूलेषु विलुव्य तेषु ते N. 1. 141. --4 A pond. --5 The rear of an army. --6 A heap, mound. --Comp. --चर a. frequenting or grazing on the banks of a river. --भूः f. the land on a bank. --हंडकः --हंडकः an eddy.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0417-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूल आवृतौ भ्वा० पर० सक० सेट् । कूलति अकूलीत् चु- कूल प्रनिकूलति कूलम् । “तासां प्राजमानो योनिम- कूलयत्” टत० व्रा० ४९ ।
कूल न० कूलति आवृणोति जलप्रवाहम् कूल--अच् । नद्या- देस्तीरे । “नदीकूलं यथा वृक्षः” मनुः “नदीवोभयकूल- भाक्” रघुः । “कुकूज कूले कलहंसमण्डली” नैष० । कर्म्मणि घञर्थे क । २ स्तूपे ३ तडागे ४ सैन्यपृष्ठे च विश्वः [] ६ अन्तिके “कुलायकूलेषु विलुट्य ते सुताः” नैष० । “कूलाय कूलेषु नीडान्तिकेषु” मल्लि० । बलादि० अस्त्यर्थे वा मतुप् मस्य वः । कुलवत् पक्षे इनिः कूलिन् । तद्युक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । ततः धूमा० सौवीरे सम्बन्धिन्यर्थे वुञ् । कौलक कूलसम्बन्धिनि सौवीरे त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2168,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूल, आवृतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां--परं-- सकं--सेट् ।) षष्ठस्वरी । कूलति वाटी प्राचीरम् । इति दुर्गादासः ॥
कूलं, क्ली, (कूलति जलप्रवाहं आवृणोतीति । कूल् + अच् ।) नद्या जलसमीपस्थानम् । (यथा, रघुः । १६ । ३५ । [] “इत्यध्वनः कैश्चिदहोभिरन्ते कूलं समासाद्य कुशः सरय्वाः” ॥) तत्पर्य्यायः । रोधः २ तीरम् ३ प्रतीरम् ४ तटम् ५ तटः ६ तटी ७ । इत्यमरः । १ । १० । ७ ॥ रोधम् ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ वेला ९ । इति जटाधरः ॥ (कूल्यते आब्रियतेऽसौ । कूल + घञर्थे कः ।) स्तूपः । सैन्यपृष्ठम् । तडागः । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-173-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कूल" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें