🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:13:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उदपान
udapāna
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुएँ के नाम (1.10.26) अन्धु · प्रहि · कूप
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उदपान संज्ञा पुं॰ [सं॰ ]
१. कूँएँ के समीप का गड्ढा । कूल । खाता ।
२. कमंडलु । उ॰— मुद्रा स्त्रवन कंठ जपमाला, कर उदपान काँध धबछाला । —जायसी ग्रं॰, पृ॰ ५३ ।
३. तालाब के आसपास की भूमी या टीला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उद—पान m. n. a well, ChUp.; MBh.; Mn.; Bhag. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (183,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदपान पु० न० उदकं पीयतेऽस्मिन् पा ल्युट् उदादेशः । कूपसमीपस्थे स्वाते क्षुद्रजलाधारे । “तडागा उदपानानि वाप्यः प्रस्रवणाणि च” निर्जलेषु च देशेषु खानया- मासुरुत्तमान् । उदपानान्” रामा० । “अल्पवर्षप्रस्र- वणोदपानोदकप्रायः” सुश्रु० । ७ त० । उदपानमण्डूकः पौत्रेसमितादि० ७ स० युक्त्यारोह्या० । आद्युदास्तता ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1138,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उदपानं, क्ली, पुं, (उदकं पीयतेऽस्मिन् । उदक + पा + अधिकरणे + ल्युट्, उदकस्य उदः ।) कूपः । इत्यमरः ॥ (“तडागान्युदपानानि वाप्यः प्रस्रवणानि च” । इति मनुः २ । ४८ । तथा, रामायणे २ । ८० । १२ ॥ “निर्जलेषु च देशेषु खनयामासुरुत्तमान् । उदपानान् बहुविधान् वेदिकापरिमण्डितान्” ॥ भावे ल्युट् । जलपानम् । यथा गीतायाम् । २ । ४६ “यावानर्थ उदपाने सर्व्वतः सप्लुतोदके” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-230-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें