🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:22:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कूप
kūpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कुएँ के नाम (1.10.26) अन्धु · प्रहि · उदपान
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुआँ । इनारा ।
२. छिद्र । छेद । सूराख । जैसे—रोमकूप ।
३. गहरा गड़ढा । कुंड़ । यौ॰— कूपमंड़ूक ।
४. चमड़े का कुप्पा (को॰) ।
५. नदी के बीच की चट्टान या वृक्ष (को॰) ।
६. नाव आदि बाँधने का खूँटा (को॰) । मस्तूल (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूप m. (fr. 1. कु and अप्?; cf. अनूप, द्वीप), a hole, hollow, cave, RV. i, 105, 17; AV.; ŚBr. &c.
a pit well, ŚāṅkhGṛ.; Mn.; Mṛcch. &c.
a post to which a boat or ship is moored, L.
a mast, L.
a tree or rock in the midst of a river, L.
a leather oil vessel, L.
= मृन्-मान, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (300,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूपः [कुवंति मंडूका अस्मिन्, कु-पक् दीर्घश्च Uṇ. 3. 27] 1 A well; कूपे पश्य पयोनिधावपि घटो गृह्णाति तुल्यं जलं Bh. 2. 49; so नितरां नीचोस्मीति त्वं खेदं कूप मा कदापि कृथाः । अत्यंतसरसहृदयो यतः परेषां गुणग्रहीतासि Bv. 1. 9; प्रोद्दीप्ते भवने तु कूपखननं प्रत्यद्यमः कीदृशः Bh. 3. 88. --2 A hole, cave, hollow, cavity; as in जघनकूप; Śi. 7. 74. --3 A leather oil-vessel. --4 A post to which a ship is moored. --5 A tree or rock in the midst of a river. --6 A mast; क्षोणीनौकूपदंडः Dk. 1. --पी 1 A small well. --2 A flask, bottle. --3 The navel. --Comp. --अंकः, --अंगः horripilation. --कच्छपः, --मंडूकः, --मंडूकी1 (lit.) a tortoise or frog in a well; (fig.) an inexperienced person, one who has had no experience of the world at large, a man of limited ideas who knows only his own neighbourhood; oft. used as a term of reproach. --यंत्रं a water-wheel, a contrivance for raising water from a well. ˚यंत्रघटी-घटिका a bucket or pot attached to the water-wheel to draw up water. ˚यंत्रघटिकान्याय see under न्याय. [1] Correction submitted by User SergeA on 20211221. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-orig/issues/724. note: for clarity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कू(कु)प दौर्बल्ये अद० चुरा० उभ० अक० सेट् । कू(कु)पय- ति--ते अचुकू(कु)पत् त । कू(कु)पयां बभूप आस च- कार चक्रे ।
कूप पु० ईषत् आपो यत्र अच् समा०, कुवन्ति मण्डूकाः अस्मिन् कू--पक दीर्घश्च वा । १ खनामख्याते [] जलाधार, अमरः तल्लक्षणं भावप्र० उक्तं यथा । “भूमौ खातोऽल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः । बद्धो- ऽबद्धः स कूपः स्यात् तदम्भः कौपमुच्यते । कौपं पयोयदि स्वादु त्रिदोषघ्नं हितं लघु । तत् क्षारं कफवातघ्नं दीवनं पित्तकृत् परम्” । कूपस्येदम् अण् । कौप तत्सम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । “प्रायेणास्य शिशोः पिता न विरसाः कौपीरपः पास्यति” सा० द० । कूपादिकरणफलादिकम् जलाश० त० “सेतुबन्धरता ये च तीर्थशौचरताश्च ये । तडागकूपकर्त्तारोमुच्यन्ते ते तृषाभयात्” आदित्य पु० । “अथ कूपकर्त्तुस्तत्प्रवृत्ते प्रानीये दुष्कृतार्द्धं विनश्यति” विष्णुः । तत्प्रवृत्ते कृतकूपादुत्थिते । “तडागकूपकर्त्तारस्तथा कन्या- प्रदायिनः । छत्रोपानहदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः” विष्णुध० । “यो वापीमथ वा कूपं देशे तोयविवर्ज्जिते । खानयेत् स दिवं याति विन्दौ विन्दौ शतं समाः” नन्दि पुं० “कूपारामतडागेषु देवतायतनेषु च । पुनः संस्कार कर्त्ता च लमते मौलिकं फलम्” विष्णुः “संस्कार- विधौ “अजले जलमुऽपाद्य इति वचनात् जलशून्य- देशखनन एव प्रतिष्ठा न तु पङ्कोद्धारमात्रे । “प्रासादे- ऽप्येवमेवं स्यात् कूपवापीषु गम्यते” जलाश० त० धृत वचनाच्च तत्र वास्तुयागः कार्य्यः । तज्जलञ्च “शीत- काले भवेदुष्णं ग्रोष्मकाले सु शीतलम् । वसन्ते तु प्रश- स्तं स्यात् कालभेदात् गुणत्रयम्” राजवल्लभः “प्रेक्षादि० चतुरर्थ्यं इनि । कूपिन् तत्सन्निकृष्टदेशादौ त्रि० स्त्रियां ङीप् । २ गर्त्ते उणादिकोषः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2164,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूप, त् क दौर्ब्बल्ये । (अदन्तचुरां--परं--अकं--सेट् ।) अयं षष्ठस्वरी । इति त्रिलोचनः ॥ सप्तमखरी । इति कविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादासः ॥
कूपः, पुं, (कु ईषत् आपी यत्र । “ऋक्पूरित्यः” । ५ । ४ । ७४ । ऊदनोरित्यत्र दीर्घनिर्द्देशादन्यत्रा- प्यूदिति वा । यद्वा कुतन्ति मण्डूकाः अत्र । “कुपु भ्याञ्च” । उणां ३ । २७ इति पो दीर्घश्च ।) स्वना- मख्यातो जलाधारः ॥ कूया इति पात्कूया इति च भाषा । तत्पर्य्यायः । अन्धुः २ प्रहिः ३ उद- पानम् ४ । इत्यमरः । १ । १० । २६ ॥ अवटः ५ कोट्टारः ६ । इति जटाधरः ॥ कात्तः ७ कर्त्तः ८ वज्रः ९ काटः १० खातः ११ अवतः १२ क्रिविः १३ सूदः १४ उत्सः १५ ऋष्यदात् १६ कारोत- रात् १७ कुशेषः १८ केवटः १९ । इति वेद- निघण्टौ ३ अध्याये त्रयोदशकूपनामानि ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “भूमौ खातोऽल्पविस्तारो गम्भीरो मण्डलाकृतिः । बद्धोऽबद्धः स कूपः स्यात्तदम्भः कौपमुच्यते” ॥ इति भावप्रकाशः ॥ तज्जलगुणाः । वातकफ- नाशित्वम् । अग्निदीपनत्वम् । लघुत्वम् । पित्त- वर्द्धनत्वम् । क्षारत्वम् । शीतकाले उष्णत्वम् । उष्णकाले शीतत्वम् । वसन्तकाले प्रशस्तत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥ (“रूक्षं कफघ्नं लवणात्मकञ्च सन्दीपनं पित्तकरं लघूष्णम् । कूपोदकं वातहरं प्रदिष्टं हितं न शस्तं शरदो वदन्ति” ॥ इति हारीते प्रथमस्थाने ७ अध्याये ॥ कूपादिकरणफलादिकं जलाशयतत्त्वधृतादित्य- पुराणवचनम् । यथा, -- “सेतुबन्धरता ये च तीर्थशौचरताश्च ये । तडागकूपकर्त्तारो मुच्यन्ते ते तृषाभयात्” ॥ विष्णौ च । “अथ कूपकर्त्तुस्तत्प्रवृत्ते पानीये दुष्कृतार्द्धं विनश्यति” । तत्प्रवृत्ते कृतकूपा- दुत्थिते । विष्णुधर्म्मोत्तरे च । “तडागकूपकर्त्तारस्तथा कन्याप्रदायिनः । छत्रोपानहदातारस्ते नराः स्वर्गगामिनः” ॥ तथा, नन्दिकेश्वरपुराणे । “यो वापीमथवा कूपं देशे तोयविवर्ज्जिते । [] खानयेत् स दिवं याति विन्दौ विन्दौ शतं समाः” ॥ तत्संस्कारकर्त्तुरपि फलमुच्यते विष्णौ । यथा, -- “कूपारामतडागेषु देवतायतनेषु च । पुनः संस्कारकर्त्ता च लभते मौलिकं फलम्” ॥ परं जलशून्यदेशखनने एव प्रतिष्ठा न तु पङ्को- द्धारमात्रे । “अजले जलमुत्पाद्य” इति वचनात् ॥) गर्त्तः । गुणवृक्षः । नदीमध्यस्थितो वृक्षः पर्व्वतो वा । इत्युणादिकोषः । कूपकः । कूपा इति भाषा । मृन्मानम् । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-170-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कूप" आता है (15)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें