🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:30:15 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तमस
tamasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तमस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकार ।
२. अज्ञान का अंधकार ।
३. पाप ।
४. नगर ।
५. कूप । कूआँ ।
तमस २ वि॰ काले रंग का । श्याम वर्ण का [को॰] ।
तमस पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तमसा]
६. तमसा नदी । टौंस । उ॰—आयो तमस नदी के तीरा । तब लाडिल परिहार सुबीरा ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमस mfn. dark-coloured, AV. xi, 9, 22
तमस m. darkness, Uṇ., Sch. a well, Uṇvṛ.
तमस n. ifc. for ˚मस्, ‘darkness’, see अन्ध-, ˚धा-, अव-, वि-, सं-
a city, Uṇvṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमस a. Dark-coloured. --सः 1 Darkness. --2 A well. --सा N. of a river. --सं 1 Darkness. --2 A city.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमस पु० तम--असच् । १ कूपे २ अन्धकारे च संक्षिप्तसारः ३ अन्धकारे ४ नगरे न० त्रिका० । ५ नदीभेदे स्त्री “संप्राप्य तीरं तमसापगायागङ्गाम्बु सम्पर्कविशुद्धिभाजः” । “विगा- हितुं यामुनमम्बु पुण्यम्” भट्टिः । “यस्याः स्मर- णात् ताम्यति पापं सा तमसा” जयमङ्गलः । गङ्गाम्बुस- म्पर्केत्युक्तेः सा गङ्गासङ्गता यमुना चास्याः सन्निकृ- [] ष्टस्था । सेयं वाल्मीकमुनेराश्रमनिकटस्था यथाह रामा० आदि० २६ अ० “जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः” । “स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा । शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् । अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज! निशामय । रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्य मनो यथा । न्यस्यतां कलसस्तात! दीयतां वल्कलं मम । इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम्” । “ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् । ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्वि- मुच्य श्रान्तान् हयान् संपरिवर्त्त्य शीघ्रम् । पीतोदकां- स्तोयपरिप्लुतांस्तानचारयद्वै तमसाविदूरे” रामा० अर० ४५ अ० । “ततस्तु तमम्वातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः” ४६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3240-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमसं, क्ली, (तम + “अत्यविचमितमीति ।” उणां । ३ । ११७ । इति असच् ।) अन्धकारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नगरम् । इति संक्षिप्त- सारे उणादिवृत्तिः ॥
तमसः, पुं, (तम + असच् ।) कूपः । अन्धकारः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-590-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें