🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:31:14 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

तमस

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

तमस

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

तमस

अर्थ: अन्धकार

व्युत्पत्ति: तम्+असच्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. तमस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. तमस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — तमस (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमातमसःतमसौतमसाः
द्वितीयातमसम्तमसौतमसान्
तृतीयातमसेनतमसाभ्याम्तमसैः
चतुर्थीतमसायतमसाभ्याम्तमसेभ्यः
पञ्चमीतमसात् / तमसाद्तमसाभ्याम्तमसेभ्यः
षष्ठीतमसस्यतमसयोःतमसानाम्
सप्तमीतमसेतमसयोःतमसेषु
सम्बोधनहे तमसहे तमसौहे तमसाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — तमस
तमस
tamasa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तमस १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अंधकार ।
२. अज्ञान का अंधकार ।
३. पाप ।
४. नगर ।
५. कूप । कूआँ ।
तमस २ वि॰ काले रंग का । श्याम वर्ण का [को॰] ।
तमस पु ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ तमसा]
६. तमसा नदी । टौंस । उ॰—आयो तमस नदी के तीरा । तब लाडिल परिहार सुबीरा ।—रघुराज (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमस mfn. dark-coloured, AV. xi, 9, 22
तमस m. darkness, Uṇ., Sch. a well, Uṇvṛ.
तमस n. ifc. for ˚मस्, ‘darkness’, see अन्ध-, ˚धा-, अव-, वि-, सं-
a city, Uṇvṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (438,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तमस a. Dark-coloured. --सः 1 Darkness. --2 A well. --सा N. of a river. --सं 1 Darkness. --2 A city.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0531-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमस पु० तम--असच् । १ कूपे २ अन्धकारे च संक्षिप्तसारः ३ अन्धकारे ४ नगरे न० त्रिका० । ५ नदीभेदे स्त्री “संप्राप्य तीरं तमसापगायागङ्गाम्बु सम्पर्कविशुद्धिभाजः” । “विगा- हितुं यामुनमम्बु पुण्यम्” भट्टिः । “यस्याः स्मर- णात् ताम्यति पापं सा तमसा” जयमङ्गलः । गङ्गाम्बुस- म्पर्केत्युक्तेः सा गङ्गासङ्गता यमुना चास्याः सन्निकृ- [] ष्टस्था । सेयं वाल्मीकमुनेराश्रमनिकटस्था यथाह रामा० आदि० २६ अ० “जगाम तमसातीरं जाह्नव्यास्त्वविदूरतः” । “स तु तीरं समासाद्य तमसाया मुनिस्तदा । शिष्यमाह स्थितं पार्श्वे दृष्ट्वा तीर्थमकर्दमम् । अकर्दममिदं तीर्थं भरद्वाज! निशामय । रमणीयं प्रसन्नाम्बु सन्मनुष्य मनो यथा । न्यस्यतां कलसस्तात! दीयतां वल्कलं मम । इदमेवावगाहिष्ये तमसातीर्थमुत्तमम्” । “ददृशे तमसा तत्र वारयन्तीव राघवम् । ततः सुमन्त्रोऽपि रथाद्वि- मुच्य श्रान्तान् हयान् संपरिवर्त्त्य शीघ्रम् । पीतोदकां- स्तोयपरिप्लुतांस्तानचारयद्वै तमसाविदूरे” रामा० अर० ४५ अ० । “ततस्तु तमम्वातीरं रम्यमाश्रित्य राघवः” ४६ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3240-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तमसं, क्ली, (तम + “अत्यविचमितमीति ।” उणां । ३ । ११७ । इति असच् ।) अन्धकारः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नगरम् । इति संक्षिप्त- सारे उणादिवृत्तिः ॥
तमसः, पुं, (तम + असच् ।) कूपः । अन्धकारः । इति संक्षिप्तसारे उणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-590-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
तमसतमस (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: तमस (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

तमस 📚 ➤ अन्धकार

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
तमस 📚अंधकार🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें