🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:08:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वाण
vāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाण संज्ञा पुं॰ [सं॰] धारदार फल लगा हुआ छड़ी के आकार का छोटा अस्त्र जो धनिष की डोरी पर खींचकर छोड़ा जाता है । तीर । विशेष—बृहत् शर्ङ्गधर में धनुष और वाण बनाने के सबंध में बहुत स नियम दिए गए हैं । उसमें लिखा है कि वाण या तीर का फल शुद्ध लौह का होना चाहिए । फल कई आकार के बनाए जाते थे, जैसे,—आरामुख, क्षुरु्प्र, गोपुच्छ, अधचद्र, सूचीमुख, भल्ल, वत्सदत, द्विभल्ल, कीर्णक और काकतुंड । ये सब भिन्न भिन्न कामों के लिये होते थे । जंसे,—आरामुख वाण वर्म (बकतर) भेजने के लिये, अधंचंद्र सिर काटने के लिये, आरामुख और सूचीमुख ढाल छेदने के लिये, क्षुरप्र धनुष काटने के लिये, भल्ल हृदय भेदने के लिये, द्विभल्ल धनुष की डोरी काटने के लिये, आदि । वाण के फल पर अच्छी जिला होनी चाहिए । पीपल, सेंधा नमक और गुड़ को गोमूत्र में पीसकर फल पर लेप करे, फिर फल को आग्न में तपाकर तेल में बुझावे, तो अच्छी जिला होगी । शर कैसा होना चाहिए, इसके संबंध में भी बहुत सी बातें हैं । वाण ठीक सीधा जाय, रास्ते में इधर उधर न हो, इसके लिये पिछले भाग में कुछ दूर तक कौवे, हंस, बगले, गीध और मयूर आदि किसी पक्षी के पर लगाने चाहिए । विशेष विवरण के लिये देखिए 'वनुर्वेद' और 'बाण' शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वाण m. (fr. √ वण्; often written बाण, q.v.) sounding, a sound, Kir. xv, 10
an arrow (see बाण, p. 727 for comp.), RV. ix, 50, 1
music (esp. of flutes, harps &c.), RV. i, 85, 10 &c.; AV. x, 2, 17 (here written बाण)
a harp with 100 strings, TS.; Br.; ŚrS.
वाण n. the sound of a partic. little hand-drum, L.
2. वाण w.r. for वान in वानदण्ड and वानप्रस्थ (see 3. and 6. वान).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ण पु० बण--शब्दे वण--गतौ वा संज्ञाबां कर्त्तरि घञ् । १ शसे, २ गोस्तने, (वांट) ३ विरोचनसुते ४ दैत्यभेदे, ५ केवले च ६ शरपुत्रे ७ नीलझिण्ठ्याम् पुंस्त्री० अमरः ८ बाणमूले स्त्री मेदि० । मेदिन्यां दन्तोष्ठ्यवादित्वेन पठितः रायमुकु- टादवस्त बण शब्दे इति पातुप्रकृतिकत्वमाहुरतोऽस्वो- भयविधादित्वम् बल--भावे घञ् । ९ शब्दे १० तदथि- तदधिष्ठातृदेव्यां सरस्वत्यां स्त्री उपचारात् ११ वाक्ये अमरः ।
वाण पु० वण--घञ् । १ शरे अमरः २ गवां स्तने ३ दैत्यभेदे ४ केवले मेदि० ५ वह्नौ त्रिका० ६ काण्डावयवे विश्वः ७ भद्रमुञ्जे राजनि० कादम्बरीग्रन्थकारके ८ कविभेदे च “पञ्चवाणस्तु वाणः” इति प्रसन्नराघवम् । ९ नीलझिण्ट्यां पुंस्त्री० अमरः । अस्योष्ठ्यादित्वमिव्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)णः, पुं, (बणनं बाणः शब्दस्तदस्यास्तीति । बाण + अच् ।) अस्त्रविशेषः । तिर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पृषत्कः २ विशिखः ३ अजिम्भगः ४ खगः ५ आशुगः ६ कलम्बः ७ मार्गणः ८ शरः ९ पत्री १० रोपः ११ इषुः १२ । इत्यमरः । २ । ८ । ८६ ॥ चित्र- पुङ्खः १३ शायकः १४ वीरतरः १५ तूणक्षेडः १६ काण्डः १७ विपर्षकः १८ शरुः १९ वाजी २० पत्रवाहः २१ अस्त्रकण्टकः २२ ॥ लौहमय- वाणस्य पर्य्यायः । प्रक्ष्वेडनः १ लोहनालः २ [] नाराचः ३ ॥ क्षिप्तबाणस्य पर्य्यायः । प्रहितः १ निरस्तः २ ॥ विषाक्तबाणस्य पर्य्यायः । तीक्ष्णः १ लिप्तकः २ दिग्धः ३ ॥ तीरो निष्फलसायके । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ७५ । १७ । “यत्र बाणाः संपतन्ति कुमारा विशिखा इव । तत्रा नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म्म यच्छतु विश्वहा शर्म्म यच्छतु ॥”) वलिराजस्य ज्येष्ठपुत्त्रः । यथा, -- “बलेः पुत्त्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठन्ततो द्विजाः । बाणः सहस्रबाहुः स्यात् सर्व्वास्त्रगुणसंयुतः ॥ तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलधृक् । महाकालत्वमगमत् साम्यं यस्य पिणाकिनः ॥” इति मत्स्यपुराणे ५ अध्यायः ॥ (अस्य जन्मादिविवरणन्तु बाणयुद्धशब्दे द्रष्ट- व्यम् । विस्तृतिस्तु हरिवंशे विष्णुपर्व्वणि १७३ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्या ॥) गोस्तनः । केवलः । इति मेदिनी । णे, २७ ॥ अग्निः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ काण्डावयवः । इति विश्वः ॥ भद्रमुञ्जः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पुं, स्त्री, नीलझिण्टी । इति वैजयन्ती ॥ यथा, माघे । ६ । ४६ । “विकचबाणदलावलयोऽधिकं रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः ॥” बण्यते शब्द्यते इति । बण शब्दे + “अकर्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इति घञ् । वाक् । इति निघण्टुः ॥ इक्ष्वाकुवंशीयो- ऽयोध्याराजः स्वनामख्यातो विकुक्षेः पुत्त्रः । यथा, रामायणे । १ । ७० । २२ -- २३ । “इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरित्येव विशुतः । कुक्षेरथात्मजः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ॥ विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्त्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥” कादम्बरीप्रणेता कविविशेषः । यथा, कादम्बर्य्यां कविवंशवर्णने । “सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुट- प्रमृष्टहोमश्रमसीकराम्भसः । यशोऽंशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात् ततः सुरोबाण इति व्यजायत ॥ द्विजेन तेनाक्षत कण्ठकौण्ठ्यया महामनोमोहमलीमसान्धया । अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धया धिया निबद्ध्वेयमतिद्वयी कथा ॥” अयमेव हर्षचरितप्रणेता इति केचित् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-413-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाण" आता है (26)
शर वाण । तीर । नाराचसूक तीर । वाणप्रक्ष्वेदन नाराच । वाणवाजित वाज युक्त । पंखोंवाला । जैसे, वाणमहाकवि महान् कवि । सबसे बड़ा कवि । जैसे, कालिदास, भवभूति, वाण, माघ, भारवि, हर…विषुद्रुह वाण । तीरप्राणशोषण वाणसाय संध्या संबंधी । सायंकालीन । संध्याकालीनसृक शूल । भालासृग बरछा । भाला । भिंदिपालखेलि क्रीड़ा । खेलविहग पक्षी । चिड़ियानाराच लोहे का बाण । वह तीर जो सारा लोहे का हो । विशेष—शर में चार पंख लगे रहत…स्वरु वज्रमार्गण अन्वेपण । ढुँढंनाविज्जल एक प्रकार की लपसी या चटनीविहंग पक्षी । चिड़ियादिद्यु द्योतित वज्रवाजी घोड़ाशर्य हिंस्र । हिंसक । घातकसुधार सुधरने की किया या भाव । दोष या त्रुटियों का दूर किया जाना । संशोधन । स…सुधित सुव्यवस्थित । सुरक्षितपत्रवाह हरकारा । चिट्ठीरसाँसायं शाम के समयपतत्री पक्षीसुपर्व देवता
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें