🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:27:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्रिपुट
tripuṭa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्रिपुट संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गोखरू का पेड़ ।
२. मटर ।
३. खेसारी ।
४. तीर ।
५. ताला ।
६. एक हाथ की लंबाई (को॰) ।
७. किनारा । तट (को॰) ।
८. बाण (को॰) ।
९. छोटी या बड़ी एला या इलायची (को॰) ।
१०. मल्लिका (को॰) ।
११. एक प्रकार का फोड़ा (को॰) ।
१२. ताल । तलैया (को॰) ।
त्रिपुट २ वि॰ [सं॰] त्रिभुजाकार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्रि—पुट mfn. threefold, Buddh.; L.
त्रि—पुट m. a kind of pulse, VarBṛS.
= -कट, L.
N. of a measure of length (हस्त-भेद), L.
(in music) a kind of measure
a shore, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (459,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिपुट पु० त्रीणि पुटान्यस्य । (खेसारीं) १ कलायभेदे २ शरे, ३ तालकयन्त्रे, ४ हस्तभेदे शब्दर० । ५ तीरे ६ गोक्षुरवृक्षे [] रत्नमा० । ७ मल्लिकायां ८ सूक्ष्मैलायां ९ त्रिवृति (तेओडि) च स्त्री मेदि० । १० कर्णस्फोटलतायां ११ स्थू- लैलायां १२ रक्तत्रिवृति च स्त्री राजनि० । १३ देवी- भेदे च स्त्री “ऋषिः सम्मोहनश्छन्दो गायत्री देवता पुनः । त्रिपुटाख्या द्विरुक्तैस्तैर्वीजैरङ्कानि षट् क्रमात्” तन्त्रसा० तस्याध्यानादिकं तत्रैव दृश्यम् १४ त्रिवृति एरण्डे वा ङीप् । त्रयाणां पुटानां समाहारः । १५ पुटत्रये स्त्री ङीप् । त्रीणि पुटानि यस्य कप् । १६ ब्रणाकार- भेदे “तत्रायञ्चतुरस्रो वृत्तस्त्रिपुटक इति सर्वब्रणसमासः” सुश्रुतः । त्रिपुट + स्वार्थे क संज्ञायां कन् वा । त्रिवृति वैदले “मुद्गवनमुद्गफलायमकुष्ठमसूरमङ्गल्यचणकसतीन- त्रिपुटकहरेण्वाढकीप्रभृतयो वैदलाः” सुश्रु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3371-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्रिपुटः, पुं, (त्रीणि पुटानि यस्य ।) सतीलकः । तीरम् । इति मेदिनी । के, ४५ । हस्तभेदः । तालकः । इति शब्दरत्नावली ॥ गोक्षुरवृक्षः ॥ इति रत्नमाला ॥ (कलायविशेषः । खेसारी इति भाषा ॥ अस्य पर्य्याया गुणाश्च यथा, -- “त्रिपुटः खण्डिकोऽपि स्यात् कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । त्रिपुटो मधुरस्तिक्तस्तुवरो रूक्षणो भृशम् ॥ कफपित्तहरो रुच्यो ग्राहकः शीतलस्तथा । किन्तु खञ्जत्वपङ्गुत्वकारी वातातिकोपनः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ “अन्यानि चैव शस्तानि कौलत्थान्युषितानि च । मसूरास्त्रिपुटा बल्याः कलायाद्याश्च वर्ज्जिताः ॥” इति हारीते प्रथमे स्थाने नवमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-658-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्रिपुट" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें