🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:52:33 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

तटस्थ
taṭastha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
तटस्थ १ वि॰ [सं॰]
१. तीर पर रहनेवाला । किनारे पर रहनेवाला ।
२. समोप रहनेवाला । निकट रहनेवाला ।
३. किनारे रहनेवाला । अलग रहनेवाला ।
४. जो किसी का पक्ष न ग्रहण करै । उदासीन । निरेपेक्ष । यौ॰—तटस्थ वृत्ति ।
तटस्थ २ संज्ञा पुं॰ किसी वस्तु का वह लक्षण जो उसके स्वरूप को लेकर नहीं बल्कि उसके गुण और धर्म आदि को लेकर बत- लाया जाय । दे॰ लक्षण । यौ॰—तटस्थ लक्षण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
तट—स्थ mfn. standing on a declivity or bank, Naiṣ. iii, 55
= -स्थित, Mālatīm.; Naiṣ. iii, 55
तट—स्थ m. an indifferent person (neither friend nor foe), W.
तट—स्थ n. a property distinct from the nature of the body and yet that by which it is known, spiritual essence, Vedāntak.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (432,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तटस्थ त्रि० तटे समीपे तिष्ठति स्था--क । १ समीपस्थे २ वादिप्रतिवादिभावानापन्ने उदासीने च “तटस्थः शङ्कते” जागदीश्यादौ भूरिप्रयोगः । ३ लक्षणविशेषे यावल्लक्ष्य- [] कालमनवस्थितत्वे सति इतरव्यावर्त्तके विशेषणे यथा पृथिव्या गन्धवत्त्वं तटस्थलक्षणम् उत्पत्तिकाले प्रलये च लक्ष्यस्थितावपि तत्काले गन्धस्यानवस्थानात् तथात्वम् । यथा वां व्रह्मणो जगत्कर्वृत्वादिकम् तस्य प्रलयादौ लक्ष्यकाले अनवस्थानात् तथात्वम् । “स्वरूपं तटस्थं द्विधा लक्षणाभ्याम् । स्वरूपेऽप्रविष्टात् स्वरूपे प्रंविष्टात् । यथा काकवन्तो गृहाः खं विलञ्च” वेदान्तका० । वेदा० प० अस्य विवृतिर्यथा “तत्र लक्षणं द्विविधम् स्वरूपलक्षणं तटस्थलक्षण- ञ्चेति । तत्र स्वरूपमेव लक्षणं स्वरूपलक्षणम् यथा सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणम् । ननु स्वस्य स्ववृत्तित्वाभावेन कथं लक्षणत्वमिति चेन्न स्वस्यैव स्वापेक्षया धर्मधर्मिभावकल्पनया लक्षणत्वसम्भवात् । तदुक्तं विवरणे “आनन्दो विषयानुभवो नित्यत्वञ्चेति सन्ति धर्माः अपृ- थक्त्वेऽपि चैतन्यात् पृथगिवावभासन्ते इति” । तटस्थ- लक्षणं नाम यावल्लक्ष्यकालमनवस्थितत्वे सति यद्व्याव- र्त्तकं तदेव यथा गन्धवत्त्वं पृथिवीलक्षणम् । महाप्रलये परमाणुषु उत्पत्तिकाले घटादिषु च गन्धाभावात् । प्रकृते च जगज्जन्मादिकारणत्वम् । अत्र जगत्पदेन कार्य्यजातं विवक्षितम् । कारणत्वञ्च कर्त्तृत्वम् अतोऽविद्यादौ नाति- व्याप्तिः । कर्तृत्वञ्च तत्तदुपादानगोचरापरोक्षज्ञानचि- कीर्षाकृतिमत्त्वम् । ईश्वरस्य ताबदुपादानगोचरापरोक्ष- ज्ञानसद्भावे च “यः सर्वज्ञः सर्ववित् यस्य ज्ञानमयं तपः । तस्मादेतद्ब्रह्म नाम रूपमन्नञ्च जायते” इत्यादिश्रुतिर्मानम् । तादृशचिकीर्षासद्भावे च “सोऽकामयत बहुस्यां प्रजायेयेति” श्रुतिर्मानम् । तादृशकृतौ च “तन्मनोऽकुरुतेत्यादि” वाक्यम् । ज्ञानेच्छाकृतीनामन्यतमगर्भं लक्षणत्रितयं विवक्षितम् अन्यथा व्यर्थविशेषणत्वापत्तेः । अतएव जन्मस्थितिध्वंसा- नामन्यतमस्यैव लक्षर्ण प्रवेशः । एवञ्च लक्षणानि नव सम्पद्यन्ते । ब्रह्मणो जगज्जन्मादिकारणत्वे च “यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति, यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्तीत्यादि” श्रुतिर्मानम् । यद्वा निखिल- जगदुपादानत्वं व्रह्मणो लक्षणम् । उपादानत्वञ्च जग- दध्यासाधिष्ठानत्वं जगदाकारेण परिणममानमायाधि- ष्ठानत्वं वा । एतादृशमेवोपादानत्वमभिप्रेत्य “इदं सर्वं यदयमात्मा सच्चासच्चाभवत् बहु स्यां प्रजायेयेत्यादि श्रुतिषु व्रह्मप्रपञ्चयोस्तादात्म्यव्यपदेशः” तटस्थिते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3204-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
तटस्थं, क्ली, लक्षणविशेषः । तस्य स्वरूपं यथा, तद्भिन्नत्वे सति तद्बोधकत्वम् । तथाच । “स्वरूपं तटस्थं द्बिधालक्षणं स्यात् स्वरूपस्य बोधो यतो लक्षणाभ्याम् । स्वरूपे प्रविष्टात् स्वरूपेऽप्रविष्टात् यथा काकवन्तो गृहाः खं विलञ्च ॥” इति वेदान्तकारिका ॥ (तटे तिष्ठतीति । स्था + कः ।) तटस्थिते, त्रि ॥ (उदासीनः । यथा, नैषधे । ३ । ५५ । “धिक् चापले वत्सिमवत्सलत्वं यत्प्रेरणादुत्तरलीभवन्त्या । समीरसङ्गादिव नीरभङ्ग्या मया तटस्थस्त्वमुपद्रुतोऽसि ॥” समीपस्थः । यथाह बलः । “तटस्थः स्यादुदासीने तीरस्थनिकटस्थयोः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-579-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "तटस्थ" आता है (12)
असंपृक्त जो किसी के संपर्क में हो । तटस्थविमध्यम तटस्थ । मध्यवर्ती । उदासीनतिहायत दो आदमियों के झगड़े से अलग एक तीसरा आदमी । तिसरैत । तटस्थ । मध्यस्थउदासिता उदासीन । तटस्थ । निरपेक्षगुटनिरपेक्ष वह व्यक्ति या राष्ट्र जो किसी गुट विशेष में न हो । पर्या॰—तटस्थउदास जिसका चित्त किसी पदार्थ से हट गया हो । विरक्तउदासीन विरक्त । जिसका चित्त हट गया हो । प्रपंचशून्यनिरीह चेष्टारहित । जो किसी बात के लिये प्रयत्न न करेअनपेक्ष अपेक्षा या चाह न रखनेवालामध्यस्थ /????/ बीच में पड़कर विवाद की गिटानेवालानिरपेक्ष जिसे किसी बात की अपेक्षा या चाह न हो । बेपरवामाध्यस्थ वह जो दो मनुष्यों या पक्षों के बीच । में पडकर किसी वाद विवाद आदि का नि…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें