🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:00 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लक्षण
lakṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निमित्त (3.3.83) कारण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
लक्षण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ की वह विशेषता जिसके द्वारा वह पहचाना जाय । वे गुण आदि जो किसी पदार्थ में विशिष्ट रूप से हों और जिनके द्वारा सहज में उसका ज्ञान हो सके । चिह्न । निशान । आसार । जैसे,—आकाश के लक्षण से जान पड़ता है कि आज पानी बरसेगा ।
२. नाम ।
३. परिभाषा ।
४. शरीर में दिखाई पड़नेवाला वे चिह्न आदि जो किसी रोग के सूचक हों । जैसे,—इस रोगी में क्षय के सभी लक्षण दिखाई देते हैं ।
५. दर्शन ।
६. सारस पक्षी ।
७. सामु- द्रिक के अनुसार शरीर के अँगों में होनेवाले कुछ विशेष चिह्न । जो शुभ या अशुभ माने जाते हैं । जैसे,—चक्रवर्ती और बुद्ध के लक्षण एक से होते हैं ।
८. शरीर में होनेवाला एक विशेष प्रकार का काला दाग जो बालक के गर्भ में रहने के समय सूर्य या चंद्रग्रहण लगने के कारण पड़ जाता है । लच्छन ।
९. चाल- ढाल । तौर तरीका । रंग ढंग । जैसे,—आजकल तुम्हारे लक्षण अच्छे नहीं जान पड़ते ।
१०. दे॰ लक्ष्मण ।
११. पुरुषेद्रिय । शिश्न [को॰] ।
१२. योनि । भग (को॰) ।
१३. अध्याय । परिच्छेद । स्कंध (को॰) ।
१४. व्याज । छल छद्म (को॰) ।
१५. लक्ष्य । उद्देश्य (को॰) ।
१६. बँधी हुई सीमा । दर (को॰) ।
१७. प्रस्तुत प्रसंग । उपस्थित विषय (को॰) ।
१८. कारण (को॰) ।
१९. नतीजा । परिणाम । असर (को॰) ।
लक्षण ग्रंथ संज्ञा पुं॰ [सं॰ लक्षण + ग्रंथ] काव्य या साहित्य के लक्षणों का विवेचन करनेवाला ग्रंथ । साहित्यिक समीक्षा की पुस्तक । समालोचना शास्त्र । उ॰—पहली बात तो ध्यान देने की यह है कि लक्षण ग्रंथों के बनने के बहुत पहले से कविता होती आ रही थी । चिंतामणि, भा॰ २, पु॰ ९२ ।
लक्षण लक्षणा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक प्रकार की लक्षणा जिसे जहल्लक्षणा भी कहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्षण mfn. indicating, expressing indirectly, Vedāntas.
लक्षण m. Ardea Sibirica, L.
N. of a man, Rājat. (often confounded with, लक्ष्मण)
लक्षण n. (ifc. f(आ). ) a mark, sign, symbol, token, characteristic, attribute, quality (ifc. = ‘marked or characterized by’, ‘possessed of’), Mn.; MBh. &c.
लक्षण n. a stroke, line (esp. those drawn on the sacrificial ground), ŚBr.; GṛŚrS.
a lucky mark, favourable sign, GṛŚrS.; Mn.; MBh. &c.
a symptom or indication of disease, Cat.
a sexual organ, MBh. xiii, 2303
a spoon (?), Divyāv.
accurate description, definition, illustration, Mn.; Sarvad.; Suśr.
settled rate, fixed tariff, Mn. viii, 406
a designation, appellation, name (ifc. = ‘named’, ‘called’), Mn.; MBh.; Kāv.
a form, species, kind, sort (ifc. = ‘taking the form of’, ‘appearing as’), Mn.; Śaṃk.; BhP.
the act of aiming at, aim, goal, scope, object (ifc. = ‘concerning’, ‘relating to’, ‘coming within the scope of’), APrāt.; Yājñ.; MBh.; BhP.
reference, quotation, Pāṇ. i, 4, 84
effect, operation, influence, ib. i, 1, 62 &c.
cause, occasion, opportunity, R.; Daś.
observation, sight, seeing, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (892,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लक्षणं [लक्ष्यतेऽनेन लक्ष्-करणे ल्युट्] 1 A mark, token, sign, indication, characteristic, distinctive mark; [] बधूदुकूलं कलहंसलक्षणं Ku. 5. 67; अनारंभो हि कार्याणां प्रथमं बुद्धिलक्षणं Subhāṣ.; उपकारापकारौ हि लक्ष्यं लक्षणमेतयोः H. 4. 15; अव्याक्षेपो भविष्यंत्याः कार्यसिद्धेर्हि लक्षणं R. 10. 6, 19. 47; गर्भलक्षण Ś. 5; पुरुषलक्षणं ‘the sign or organ of virility’. --2 A symptom (of a disease). --3 An attribute, a quality. --4 A definition, accurate description; असाधारणधर्मो लक्षणम्. --5 A lucky or auspicious mark on the body (these are considered to be 32); द्वात्रिंशल्लक्षणोपेतः; लक्षणसंपन्नानां गवामधः सस्नौ K. 64. --6 Any mark or features of the body (indicative of good or bad luck); क्व तद्विधस्त्वं क्व च पुण्यलक्षणा Ku. 5. 73; क्लेशावहा भर्तुरलक्षणाहं R. 14. 5. --7 A name, designation, appellation (oft. at the end of comp.); विदिशालक्षणां राजधानीं Me. 24. --8 Excellence, merit, good quality; as in आहितलक्षण R. 6. 71 (where Malli. renders it by प्रख्यातगुण and quotes Ak: --गुणैः प्रतीते तु कृतलक्षणाहितलक्षणौ). --9 An aim, a scope, an object. --10 A fixed rate (as of duties); Ms. 8. 406. --11 Form, kind, nature. --12 Effect, operation. --13 Cause, occasion. --14 Head, topic, subject. --15 Pretence disguise ( = लक्ष); प्रसुप्तलक्षणः Māl. 7. --16 A line, spot. --17 Observation, seeing. --णः 1 N. of Lakṣmaṇa. --2 The crane. --णा 1 An aim, object. --2 (In Rhet.) An indirect application or secondary signification of a word, one of the three powers of a word; it is thus defined:--मुख्यार्थबाधे तद्योगे रूढितोऽथ प्रयोजनात् । अन्योर्थो लक्ष्यते यत्सा लक्षणारोपितक्रिया K. P. 2; लक्षणा शक्य संबंधस्तात्पर्यानुपपत्तितः Bhāṣā P.; see S. D. 13 also. --3 A goose. --Comp. --अन्वित a. possessed of auspicious marks. --ज्ञ a. able to interpret or explain marks (as on the body). --भ्रष्ट a. ill-fated, unlucky. --लक्षणा = जहल्लक्षणा q. v. --संनिपातः branding, stigmatizing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0920-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लक्षणं, क्ली, (लक्ष्यतेऽनेनेति । लक्ष + ल्युट् । यद्वा, “लक्षेरट् च ।” उणा० ३ । ७ । इति नप्रत्ययस्तस्याडागमश्च ।) चिह्नम् । (यथा, रघुः । १० । ६ । “अव्याक्षेपो भविष्यन्त्याः कार्य्यसिद्धेर्हि लक्ष- णम् ॥”) नाम । इति मेदिनी । णे, ७५ ॥ लक्ष्यते ज्ञायते- ऽनेनेति लक्षणम् । तद्द्विविधम् । इतरभेदानु- मापकम् । व्यवहारप्रयोजकञ्च । इति न्याय- मतम् ॥ व्याकरणमते तु । “कृत्तद्धितसमासानामभिधानं नियामकम् । लक्षणन्त्वनभिज्ञानां तदभिज्ञानसूचकम् ॥” इति वोपदेवः ॥ (लक्षणलक्षणन्तु । “समानासमानजातीयो व्यवच्छेदो लक्षणार्थः ।” इति सांख्यतत्त्वकौमु- द्याम् । ५ ॥ सुखदुःखलक्षणं यथा, मनौ । ४ । १६० । “सर्व्वं परवशं दुःखं सर्व्वमात्मवशं सुखम् । एतद्बिद्यात् समासेन लक्षणं सुखदुःखयोः ॥”) दर्शनम् । इति लक्षधात्वर्थदर्शनात् ॥
लक्षणः, पुं, (लक्ष + “लक्षेरट् च ।” उणा० ३ । ७ । इति नस्तस्याडागमश्च । लक्षणमस्त्यस्येति अच् वा ।) सौमित्रिः । यथा, हरिवंशे । ४१ । १२९ । “लक्षणानुगतो यश्च सर्व्वभूतहिते रतः । चतुर्द्दश वने तप्त्वा तपो वर्षाणि राघवः ॥”) सारसपक्षी । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-194-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लक्षण" आता है (19)
आसार चिह्न । लक्षण । निशानलिंग वह जिससे किसी वस्तु की पहचान हो । चिह्न । लक्षण । निशानन्यंग लक्षण । चिह्नअलामत लक्षण । निशान । चिह्नतारीफ लक्षण । परिभाषादलालत चिह्न । पता । लक्षणपरिचय किसी विषय या वस्तु के संबंध की प्राप्त की हुई अथवा मिली हुई जानकारी । …निमित्त हैतु । कारणपरिभाषा परिष्कृत भाषण । स्पष्ट कथन । संशयरहित कथन या बातअभिज्ञान स्मृति । ख्याललक्ष्मण रघुवंशी राजा दशरथ के चार पुत्रों में में से दूसरे पुत्र, जो सुमित्रा क…शब्दवृत्ति साहित्य में शब्द का कार्य या प्रयोगलखाइ पु संज्ञा स्त्री॰लखाउ पु संज्ञा पुं॰सिफत विशेषता । गुणटपकना बूँद बूँद गिरना । किसी द्रव पदार्थ का बिंदु के रूप में ऊपर से थोड़ा थो…निनान पु ^१ संज्ञा पुं॰पहचान पहचानने की क्रिया या भाव । यह ज्ञान कि यह वही व्यक्ति या वस्तु विशेष ह…चिन्हानी † संज्ञा स्त्री॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें