🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:45:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

लिंग
liṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रकृति (3.3.80) योनि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिङ्ग n. (once m. in NṛsUp.; ifc. f(आ). , f(ई). only in विष्णु-लिङ्गी; prob. fr. √ लग्; cf. लक्ष, लक्षण) a mark, spot, sign, token, badge, emblem, characteristic (ifc. = तल्-लिङ्ग, ‘having anything for a mark or sign’), Up.; MBh. &c.
any assumed or false badge or mark, guise, disguise, MBh.; Kāv. &c.
a proof, evidence, Kaṇ.; KātyŚr.; Sarvad.
a sign of guilt, corpus delicti, Yājñ., Sch.
the sign of gender or sex, organ of generation, Mn.; Hariv.; Pur. &c.
the male organ or Phallus (esp. that of Śiva worshipped in the form of a stone or marble column which generally rises out of a योनि, q.v., and is set up in temples dedicated to Śiva; formerly 12 principal Śiva-liṅgas existed, of which the best known are Soma-nātha in Gujarāt, Mahā-kāla at Ujjayinī, Viśveśvara at Benares &c.; but the number of Liṅgas in India is estimated at 30 millions, IW. 322 n.; RTL. 78, 1; 90), MBh.; R. &c.
gender (in gram.; cf. पुं-ल्˚), Prāt.; Pāṇ.
the image of a god, an idol, VarBṛS.
(in logic) = व्याप्य, the invariable mark which proves the existence of anything in an object (as in the proposition ‘there is fire because there is smoke’, smoke is the लिङ्ग; cf. IW. 62)
inference, conclusion, reason (cf. काव्य-ल्˚)
= लिङ्गशरीर (in Vedānta)
anything having an origin and therefore liable to be destroyed again, Kap.
= आकाश, Kāraṇḍ.
(in Sāṃkhya) = प्रकृति or प्रधान, ‘the eternal procreative germ’, L.
= व्यक्त, L.
cf. RTL. 30
= प्रातिपदिक, the crude base or uninflected stem of a noun (shortened into लि), Vop., Sch.
(in rhet.) an indication (word that serves to fix the meaning of another word; e.g. in the passage कुपितो मकर-ध्वजः the word कुपित restricts the meaning of मकर-ध्वज to ‘Kāma’) = लिङ्ग-पुराण, BhP.
the order of the religious student, W.
a symptom, mark of disease, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (901,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
लिंगं [लिंग्-अच्] 1 A mark, sign, token, an emblem, a badge, symbol, distinguishing mark, characteristic; यतिपार्थिवलिंगधारिणौ R. 8. 16; अथवा प्रावृषेण्यैरेव लिंगैर्मम राजोपचारः संप्रति V. 4. मुनिर्दोहदलिंगदर्शी 14. 71; Ms. 1. 30; 8. 25, 252. --2 A false or unreal mark, a guise, disguise, a deceptive badge; लिंगैर्मुदः संवृतविक्रियास्ते R. 7. 30; क्षपणकलिंगधारी Mu. 1; न लिंगं धर्मकारणं H. 4. 85, see लिंगिन् below. --3 A symptom, mark of disease. --4 A means of proof, a proof, evidence. --5 (In logic) The hetu or middle term in a syllogism; particularly the assertion of the hetu's being found in the पक्ष or minor term coupled with the statement of the invariable concomitance between this hetu and the major term; it is thus defined: --व्याप्तिपक्षधर्मतावल्लिंगम् Tarka K. --6 The sign of gender or sex. --7 Sex; गुणाः पूजास्थानं गुणिषु न चलिंगं न च वयः U. 4. 11. --8 The male organ of generation. --9 Gender (in gram.) --10 The genital organ of Śiva worshipped in the form of a Phallus. --11 The image of a god, an idol. --12 One of the relations or indications (such as संयोग, वियोग, साहचर्य &c.) which serve to fix the meaning of a word in any particular passage; e. g. in कुपितो मकरध्वजः the word कुंपित restricts the meaning of मकरध्वज to ‘Kāma’; see K. P. 2 and commentary ad loc. --13 (In Vedānta phil.) The subtle frame or body, the indestructible original of the gross or visible body. cf. पचंकोष. --14 A spot, stain. --15 The nominal base, the crude form of a noun (प्रातिपदिक). --16 (In Sān. phil.) Pradhāna or Prakṛti; q. v. --17 The effect or product (that which is evolved out of a primary cause and itself becomes a producer). --Comp. --अग्रं the glans penis. --अनुशासनं the laws of grammatical gender. --अर्चनं the worship of Śiva as a linga. --देहः, --शरीरं the subtle frame or body; see लिंग (13) above. --धारिन् a. [] wearing a badge. --नाशः {1} loss of the characteristic marks. {2} loss of penis. {3} loss of vision, a particular disease of the eye. --परामर्शः the finding out or consideration of a sign or characteristic (in logic); (e. g. that smoke is a sign of fire); as वह्निव्याप्यधूमवानयं पर्वतः इति लिंगपरामर्शः. --पुराणं N. of one of the 18 Purāṇas. --प्रतिष्ठा the establishment or consecration of a linga. --वर्धन a. causing erection of the male organ. --विपर्ययः change of gender. --वृत्ते a. hypocritical. --वृत्तिः a religious hypocrite. --वेदी the base or pedestal of a linga. --स्थः a religious student.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0929-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
लिङ्ग पु० लिगि--अच् । १ चिह्ने २ पुसोऽसाधारणचिह्ने उपस्थेन्द्रिये अमरः । ३ अनुमानसाधने हेतौ ४ सांख्यो- क्ते प्रधाने तस्यात्मविवेकहेतुत्वात् तथात्वम् । ५ शिवमूर्त्ति- भेदे मेदि० ६ व्याप्ये ७ व्यक्ते शब्दानष्ठे पदसाधुताप्रयो- जके ८ धर्मभेदे त्रिका० ९ अर्थप्रकाशनसामर्थ्ये च । “क्षमता च लिङ्गमिति” मीसांसकाः । शब्दधर्भलिङ्गं चास्माभिः शबदार्थरत्ने निरूपितं यथा “लिङ्गत्वञ्च प्राकृतगुणगतावस्थात्मको धर्म एव तद्विशेषश्च पुंनपुंसकत्वादिः । तथा हि सर्वेषां त्रिगुणप्रकृतिका- र्य्यतया शब्दानामपि तथात्वेन गुणगतविशेषाच्छस्देषु लिङ्गविशेष इति कल्प्यते स च विशेषः शास्त्रे इत्थ- मभ्यधायि । “विकृतसत्त्वादीनां तुल्यरूपेणावस्थानात् नपुंसकत्वं सत्त्वस्याधिक्ये पुंस्त्वम् अल्पत्वे(रज आधिक्ये) स्त्री त्वमिति” । एवञ्च लिप्तस्य शब्दधर्मत्वेऽपि शब्देन [] सहार्थाभेदारोपात् असति बाधके अर्थेऽपि साक्षात् तत्पारतन्त्र्येण वा सर्वत्र तस्य विशेषणत्वम् शाब्दबोधे शब्दभानस्येष्टत्वाच्च शब्दस्य नामार्थतावत् तद्गतलिङ्ग- स्यापि नांमार्थतौचित्यात् “न सोऽस्ति प्रत्ययो लोके यः शब्दानुगमादृते” इति हर्य्युक्तेः “शब्दोऽपि यदि भेदेन विवक्षा स्यात्तदा तथा । नो चेत् श्रोत्रादिभिः सिद्धो- ऽप्यसावर्थेऽवभासते” हर्य्युक्तेश्च शब्दानां नामार्थ- तावगतेः । तथा प्रातिपदिकार्थाभेदविवक्षायां तु श्रोत्रादिभिरेव सिद्धः ज्ञातः सन् अर्थे प्रकारतया भा- सते इति तदर्थः । युक्तञ्चैतत् पुंलिङ्गः शब्द इति व्यवहारात् “स्वमोर्नपुंसकादिति” पा० सूत्रे शब्दस्यैव नपुं- सकत्वव्यपदेशात् दारानित्यादौ पुंस्त्वान्वयबाधाच्च लिङ्गस्य शब्दधर्मत्वमन्यथैतेषु लिङ्गाद्यनन्वयापत्तेर्व्यवहारसूत्र- निर्देशासङ्गत्यापत्तेश्च । तथा अर्थभेदाच्छब्दभेदवत् लि- ङ्गभेदादपि शब्दभेद इति कल्प्यते प्रागुक्तवर्मविशेषरूप- भेदकसद्भावात् । उक्तञ्च भाष्ये “एकार्थे शब्दान्यत्वाद् दृष्टं लिङ्गान्यत्वमिति” । एवञ्च तटादिशब्दानामनेक- लिङ्गत्वव्यहारः समानानुपूर्वीकत्वेनैव वस्तुतस्तेषां भिन्नानामेव भिन्नलिङ्गत्वमिति दिक्” । अर्थप्रकाशनसामर्थ्यरूपलिङ्गन्तु द्वितीयादिश्रवणे तत्तन्मन्त्रपकाश्यार्थे विनियोगसाधकं यथा “बर्हिर्देवसदनं दानीति अत्र दानीति पदस्य दा लवने इत्यस्माद्धातो सिद्धस्य च्छेदनप्रकाशनसामर्थ्यात् वर्हिरित्यस्य चास्तृत- दर्भप्रकाशनसामर्थ्यात् दर्भच्छेदने समुदायमन्त्रस्य वि- नियोगोऽवगम्यते” तत्त्वबोध० । प्रत्यक्षद्वितीयाश्रवणे तु लैङ्गिकविनियोगस्त्यज्यते “श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानस- माख्याना समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्” जै० सू० । यथा “ऐन्द्र्या गार्हपत्यमुप्रतिष्ठते” श्रुतिः ऐन्द्री च ऋक् “कदाचन स्तरोरसि नेन्द्र! दासुषे” अस्य मन्त्रस्य इन्द्र- प्रकाशनसामर्थ्यम् तदेतत् निरूपितं तत्त्वबोधन्याम् “तथा हि गार्हपत्यमिति द्वितीयारूपप्रत्यक्षश्रुत्या गार्ह- पत्याग्निगतं क्रियाजन्यप्रीतिफलाश्रययत्वरूपं कर्मत्वं साक्षाद्बोधितं तथा च तस्य देवतात्वं श्रुतिप्राप्तं क्रि- याजन्यप्रीतिभागित्वेनोद्देश्यस्यैव देवतात्वादिति गार्ह- पत्याग्नेरुपस्थानस्य शेषितावगम्यते ऐन्द्र्येति तृतीयया ऋचः करणत्वबोधनादुपस्थानशेषत्वमवगम्यते मन्त्रलिङ्गे- नेन्द्रस्यापि शेषत्वमित्युभयोरुपस्थानं देवतात्वञ्चावगम्यते । तथा च विरोधः न ह्यन्यप्रकाशकमन्त्रेणान्योपस्थानं [] विहितमिति तत्परीहाराय मन्त्रस्थेन्द्रपदे विधिवाक्य- स्थगार्हपत्यपदे वा एकत्र लक्षणावश्यकी । तत्र गार्हपत्य पदस्य इन्द्रे न लक्षणा गार्ह्यपत्यदेवतात्वस्य
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "लिंग" आता है (33)
शेप पुरूष की इंद्रिय । लिंग । शिश्नमेहन शिशन । लिंगवैतस पुरुष की मूत्रेंद्रिय । लिंगमेढ्र शिश्न । लिंगशेफ लिंग । शिश्नमदनांकुश पुरुष की इंद्रिय । लिंगस्मरस्तंभ पुरुष की इंद्रिय । लिंगस्मरांकुश लिंगपुंश्चिह्न पुरुषसुचक चिह्न । लिंग । शिश्नशेवा लिंग का आकार । लिंगपुरुषांग पुरुष की जननेंद्रिय । लिंगशिरन पुरुष की उपस्थेंद्रिय । लिंगसत्काय द्दष्टि संज्ञा स्त्री॰ बौद्ध मतानुसार मृत्यु के उपरांत आत्मा, लिंग, शर…पुचिह्न शिश्न । लिंगरतिसाधन पुरुष की मूर्त्रद्रिय । लिंग । शिश्नरत मैथुन । प्रसंगशेव अभ्युदय । उन्नति । वृद्धिउपस्थ नीचे या मध्य का भागप्रजन गर्भधारण करने के लिये (पशुओं का) मैथुन । जोड़ा खानाप्रजनन संतान उत्पन्न करने का कामलांगूल दुम । पूँछलंग दे॰ 'लाँग'लांगुल पूछै । दुमनस शरीर के भीतर तंतुओं का वह बंध या लच्छा जो पेशियों के छोर पर उन्हें दूस…रतकील कुत्ताफलकोश फलकोप संज्ञा पुं॰शिवपुराण अठारह पुराणों में से एक पुराण जो शैवपुराण भी कहा जाता है । विशेष—यह पु…मथी मथानीहरबा अस्त्र । हथियार । यौ॰—हरबा हथियारकद्दू लौकी । लौवा । घिया । गड़ेरूगप्पा धोखा । मुहा॰गप्पा खाना = धोंखे में आना । चूकनाटिप्पा पु ^१ संज्ञा पुं॰कामाकुंश नख । नाखून
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें