🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:32:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

योनि
yoni
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्रकृति (3.3.80) लिंग
स्त्री-जननांग (2.6.77) भग
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
योनि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. आकर । खानि ।
२. वह जिससे कोई वस्तु उत्पन्न हो । उत्पादक कारण ।
३. उत्पत्ति स्थान । जहाँ से कोई वस्तु पैदा हो । उदगम ।
४. जल । पानी ।
५. कुशद्वीप की एक नदी का नाम ।
६. स्त्रियों का जननेंद्रिय । भग ।
७. प्राणियों के विभाग, जातियां या वर्ग । विशेष— पुराणानुसार इनकी संख्या चौरासी लाख है । कुछ लोगों के मत से अंडज, स्वेदज, उदभिज, और जरायुज सव इक्कीस लाख है, और कहीं कहीं इनकी संख्या इस प्रकार लिखी है— जलजंतु ... ... ... नौ लाख स्थावर ... ... ... बास लाख कृमि ... ... ... ग्यारह लाख पक्षो ... ... ... दस लाख पशु ... ... ... तीस लाख मनुष्य ... ... ... चार लाख /?/ कुल चौरासी लाख यह भी कहा गया है कि जीव को अपने कर्मों का फल भोगने के लिये इन सव योनियों में भ्रमण करना पड़ता है । मनुष्य योनि इन सवमें श्रेष्ठ और दुर्लभ मानी गई है ।
८. देर । शरीर ।
९. गर्भ ।
१०. जन्म । उत्पत्ति
११. गर्भशय ।
१२. अंतःकरण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योनि m. f. (in RV. only m.; sometimes also f(योनी). ; fr. √ 2. यु) the womb, uterus, vulva, vagina, female organs of generation, RV. &c. &c. (together with the लिङ्ग, a typical symbol of the divine procreative energy, RTL. 224)
place of birth, source, origin, spring, fountain (ifc. = sprung or produced from), ib.
place of rest, repository, receptacle, seat, abode, home, lair, nest, stable, RV.; AV.; ŚBr.
family, race, stock, caste, the form of existence or station fixed by birth (e.g. that of a man, Brāhman, animal &c.; ifc. = belonging to the caste of), Mn.; MBh. &c.
seed, grain (cf. योनी-पोषण)
a partic. part of a fire-pit, Hcat.
a mine, L.
copper, L.
water, Naigh.
the regent of the Nakṣatra Pūrvaphalgunī, VarBṛS.
N. of the sound ए, Up.
of a partic. verse or formula, KātyŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (858,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
योनिः m. f. [यु-नि Uṇ. 4. 51] 1 Womb, uterus, vulva, the female organ of generation. --2 Any place of birth or origin, generating cause, spring, fountain; सा योनिः सर्बवैराणां सा हि लोकस्य निरृतिः U. 5. 30; जगद्योनिरयोनिस्त्वं Ku. 2. 9, 4. 43; oft. at the end of comp. in the sense of ‘sprung or produced from’; Bg. 5. 22. --3 A mine. --4 An abode, a place, repository, seat, receptacle. --5 Home, lair. --6 A family, stock, race, birth, form of existence; as मनुष्ययोनि, पक्षि˚, पशु˚ &c. --7 The asterism पूर्वफल्गुनी. --8 Water. --Comp. --गुणः the quality of the womb or place of origin. --ज a. born of the womb, viviparous. --देवता the asterism पूर्वफल्गुनी. --नासा the upper part of the female organ. --भ्रंशः fall of the womb, prolapsus uteri. --रंजनं the menstrual discharge. --लिंगं the clitoris. --संकरः mixture of easte by unlawful intermarriage; Ms. 10. 60. --संबंधः relation by marriage, connection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0898-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
योनि पुंस्त्री० यु--नि । १ मण्यादीनामुत्पत्तिस्थाने आकरे मेदि० । २ कारणे ३ जले हेम० । ४ स्त्रीणामसाधारणचिह्ने अमरः । ५ तद्देवताके पूर्वफल्गुनीनक्षत्रे ज्यो० । स्त्रीत्वे वा ङीप् । ६ उत्पत्तिस्थानमात्रे त्रिका० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4782,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "योनि" आता है (51)
भग योनिबुलि योनि । भग (डिं॰)कंदर्प कामदेव । यौ॰—कंदर्पकूप = भग । योनि । कन्दर्पज्वर = काम का ज्वर । कंदर्…मदनालय भग । योनि । २, फलित ज्योतिष के अनुसार जन्मकुंडली में के सप्तम स्थान का…अपत्यपथ योनिपुष्पपथ स्त्रियों के रज निकलने का मार्ग । योनि । भगरतिमंदिर योनि । भगस्मरकूपक भग । योनिस्त्रीचिह्न योनि । भग, स्तन आदि जो स्त्री होने के चिह्न हैंयोनी योनिमदनगृह योनि । भगरतिगृह योनि । भगरत्यंग योनि । भगस्मरागार भग । योनिस्मरमंदिर योनि । भगस्त्रीलिंग भग । योनिस्मरकूपिका भग । योनिबुरि भग । योनिधारका योनि । स्त्री की मूत्रेंद्रियप्रजनू योनि । भगमदनभवन योनि । भगमदनसदन भग । योनिरतिभवन योनि । भगप्राक्चरण भग । योनिजन्मवर्त्म योनि । भगस्त्रीव्रण योनि । भगस्त्रींद्रिय योनि । भगटना स्त्रियों की योनि में निकला हुआ वह मांस का टुकड़ा जो दोनों किनारों के …चुडु भग । योनि ।—(पंजावी)रतिकहर योनि । भगसंततिपथ योनि, जिसके मार्ग से संतान उत्पन्न होती है । स्त्री की जननेंद्रिय । भगस्मरकूप भग । योनिस्मरच्छद भग । योनिस्मरागृह भग । योनिपुष्पपदवो योनि । भगजननोंद्रिय वह इंद्रिय जिससे प्राणियों की उत्पत्ति होती है । भग । योनिरत मैथुन । प्रसंगअपथ वह मार्ग जो चलने योग्य न हो । बीहड़ राह । विकट मार्गचूत आम का पेड़ । चौ॰—चूतकलिका । चूतमजरी । चूतलतिका । चूतांकुर । चूतायष्टि …जरायु वह झिल्ली जिसमें बच्चा बँधा हुआ उत्पन्न होता है । आँवल । खेढ़ी । उल्वसंबाध बाधा । अड़चन । कठिनताअपस्कर पहिए के अलावा गाडी़ कोई भी हिस्सा । ढाँचाप्रजनन संतान उत्पन्न करने का कामसंबाधन दबाव । रेलपेलरंध्र छेद । सूराख । यौ॰—ब्रह्मरंध्र । रंध्रवभ्रु= मूषक । चूहा । रंध्रवंश =पो…वरांग मस्तकत्रिकोण तीन कोने का क्षेत्र । त्रिभुज का क्षेत्र । जैसे, /?/मन्मथालय आम का पेड़जर्त्त हाथीचपटी दे॰ 'चिपटी'चिपटी दे॰ 'चिपटा'
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें