🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:40:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रत
rata
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रत १ संज्ञा पुं॰ [पुं॰]
१. मैथुन । प्रसंग । उ॰—प्रिया को है बिंबाधर मृदुल ज्यों पल्लव नयो । लियो धीरें धीरें रहसि रस मैने रत समै ।—लक्ष्मण (शब्द॰) ।
२. योनि ।
३. लिंग ।
४. प्रेम । प्रीति ।
रत २ वि॰
१. प्रेम में पड़ा हुआ । अनुरक्त । आसक्त ।
२. (कार्य आदि में) लगा हुआ । लिप्त । लीन । तत्पर ।
रत पु ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ रक्त, प्रा॰ रत्त] रक्त । खून । लहू । (डिं॰) ।
रत पु ४ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ ऋतु] दे॰ ऋतु । उ॰—आवी सब रत आमली त्रिया करइ सिणगार ।—ढोला॰, दू॰ ३०३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रत रति &c. See under √ रम्, p. 867, cols. 2, 3.
रत mfn. pleased, amused, gratified, BhP.
delighting in, intent upon, fond or enamoured of, devoted or attached or addicted or disposed to (loc. instr. or comp.), ŚBr. &c. &c.
(ifc.) having sexual intercourse with, BhP.
loved, beloved, MW.
रत n. pleasure, enjoyment, (esp.) enjoyment of love, sexual union, copulation, Kāv.; Var. &c.
the private parts, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (864,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रत p. p. [रम्-कर्तरि क्त] 1 Pleased, delighted, gratified. --2 Pleased or delighted with, fond of, enamoured of, fondly attached to. --3 Inclined to, disposed. --4 Loved, beloved. --5 Intent on, engaged in, devoted to; (see रम्). --तं 1 Pleasure. --2 Sexual union, coition; R. 19. 23, 25; Me. 89. --3 The private parts. --Comp. --अंदुकः, --आमर्दः a dog. --अयनी a prostitute, harlot. --अर्थिन् a. lustful, lascivious. --उद्वहः the (Indian) cuckoo. --ऋद्धिक {1} a day. {2} the eight auspicious objects. {3} bathing for pleasure --कीलः a dog. --कूजितं lustful or [] lascivious murmur. --गुरुः a husband. --ज्वरः a crow. --तालिन् m. a libertine, sensualist. --ताली a procuress, bawd. --नारीचः {1} a voluptuary. {2} the god of love, Cupid. {3} a dog. {4} lascivious murmur. --निधिः the wagtail. --बंधः sexual union. --वर्णः a dog. --शायिन् m. a dog. --हिंडकः {1} a ravisher or seducer of women. {2} a voluptuary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0903-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रत न० रम--भावे क्त । १ रमणे स्त्रीपुंसयोः सङ्गमे मैथुने अमरः । २ गुह्ये च मेदि० । कर्त्तरि क्त । ३ अनुरक्ते त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4790,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रतं, क्ली, (रमणमिलि । रम् + भावे क्तः ।) मैथुनम् । इत्यमरः । २ । ७ । ५७ ॥ (यथा, आर्य्यासप्तशत्याम् । ५४९ । “विपरीतमपि रतं ते स्रोतो नद्या इवानुकूल- मिदम् । तटतरुमिव मम हृदयं समूलमपि वेगतो हरति ॥” तत्तु द्बिविधम् । यथा, कामशास्त्रम् । “बाह्यमाभ्यन्तरञ्चेति द्बिविधं रतमुच्यते । तत्राद्यं चुम्बनाश्लेषनखदन्त क्षतादिकम् ॥ द्बितीयं सुरतं साक्षान्नानाकारेण कल्पितम् ॥”) गुह्यम् । इति मेदिनी । ते, ४९ ॥ अनुरक्ते, त्रि ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । ३ । ५०५ । “तत्तुल्यगुणनिर्व्विण्णा तद्बिपक्षस्तुतौ रता ॥” नियुक्तः । यथा, मनुः । २ । २३५ । “यावत्त्रयस्ते जीवेयुस्तावन्नान्यं समाचरेत् । तेष्वेव नित्यं शुश्रूषां कुर्य्यात् प्रियहिते रतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-087-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रत" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें