🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:24:47 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थ
stha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थ १ प्रत्य॰ [सं॰] 'स्था' धातु का एक प्रकार का कृदंत रूप जो शब्दों के अंत में लगकर नीचे लिखे अर्थ देता है—(१) स्थित । कायम । जैसे,—गंगातटस्थ भवन । (२) उपस्थित । वर्तमान । विद्यमान । मौजूद । जैसे,—उन्हें बहुत से श्लोक कंठस्थ हैं । (३) रहनेवाला । निवासी । जैसे,—काशीस्थ पंडितों ने यह व्यवस्था दी । (४) लगा हुआ । लीन । रत । जैसे,—वे ध्यानस्थ हैं ।
स्थ २ संज्ञा पुं॰ स्थान । जगह [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थ . See p. 1262, col. 3.
स्थ mf(आ)n. (or ष्ठ) (only ifc.) standing, staying, abiding, being situated in, existing or being in or on or among (see अग्नि-, गर्भ-, जल-, नरक-, राज्य-स्थ &c.)
occupied with, engaged in, devoted to performing, practising (see ध्यान-, यज्ञ-, योग-, सवन-स्थ &c.)
a place, ground (ibc. = स्थल), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थ a. (At the end of comp.) Standing, staying, abiding, being, existing &c.; तत्रस्थ, अंकस्थ, प्रकृतिस्थ, तटस्थ q.q. v.v. --स्थः A place, spot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1148-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थ त्रि० स्था--कृ । १ स्थितिशीले प्रायेण उत्तरपदस्थित एवाथ प्रयुज्यते यथा पदस्थः मार्गस्थः । २ स्थले पु० शब्दर० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5351,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थः, त्रि, (तिष्ठत्यस्मिन्निति स्था + घञर्थे कः ।) स्थलम् । यथा, -- “स्थली दैवकर्त्तृकेऽन्यत् स्थलं क्लीवे स्थ इत्यपि ।” इति शब्दरत्नावली ॥ (सुबन्तोपपदे तु “सुपि स्थः ।” ३ । २ । ४ । इति कप्रत्ययः । स्थितिशीलः । यथा, रघुः । १२ । १५ । “चित्रकूटवनस्थञ्च कथितस्वर्गतिर्गुरोः । लक्ष्म्या निमन्त्रयाञ्चक्रे तमनुच्छिष्टसम्पदा ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-443-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें