🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:13:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थपति
sthapati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बृहस्पति-यज्ञ करने वाला (2.7.11)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थपति १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राजा । अधिपति । नरेश ।
२. सामंत । शासक । उच्च राजकर्मचारी ।
३. रामचंद्र का सखा, गुह ।
४. वह जिसने बृहस्पति सवन नामक यज्ञ किया हो ।
५. अंतःपुर- रक्षक । कंचुकी ।
६. वास्तुविद्या विशारद । भवननिर्माण कला में निपुण । वास्तुशिल्पी ।
७. रथ या गाड़ी बनानेवाला । बढ़ई । सूत्रकार ।
८. कुबेर का एक नाम ।
९. बृहस्पति का एक नाम ।
१०. अमात्य । सचिव । मंत्री (को॰) ।
११. रथ हाँकनेवाला । सारथि ।
स्थपति २ वि॰
१. मुख्य । प्रधान ।
२. उत्तम । श्रेष्ठ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थ-पति . See p. 1262, col. 3.
स्थ—पति m. (accord. to some स्थपति, fr. caus. of √ 1. स्था) ‘place-lord’, a king, chief, governor, head official (accord. to KātyŚr., ‘a Vaiśya or even a person of lower caste, who has celebrated the Go-sava sacrifice after being chosen king’; accord. to others, ‘an Āyogava who is a town official’; cf. निषाद-स्थ्˚), AV.; VS.; Br.; ŚrS.; R.; Śiś.
an architect, master builder, carpenter, wheelwright, MBh.; R. &c. (IW. 185)
one who sacrifices to Bṛhas-pati, L.
a guard or attendant on the women's apartments, chamberlain, L.
a charioteer, W.
N. of Bṛhas-pati, L.
of Kubera, L.
स्थ—पति mfn. chief, best, principal, L.
स्थपति . See स्थ-पति above.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थपति a. [स्था-क तस्य पतिः] Chief, principal. --तिः 1 A king, sovereign. --2 An architect. --3 A wheel-wright, master-carpenter. --4 A charioteer. --5 One who offers a sacrifice to Bṛhaspati. --6 An attendant on the women's apartments. --7 N. of Kubera.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1147-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थपति पु० स्था--क तस्य पतिः । १ कञ्चुकिनि मेदि० २ शिल्पि- भेदे (छुतार) अमरः ३ कुवेरे अजयः ४ अधीशे ५ वृह- स्पातिसवनामकयागकर्त्तरि च अमरः । ६ सत्तमे त्रि० मेदि० तत्र अधीशपरत्वे “निषादस्थपतिर्गावेधुकेऽधिकृतः” कात्या० श्रौ० १ । १ । १२ “निषादर्स्थपतिर्गावेधुके चरावधि- कृतः अधिकारी भवति” । एवं हि श्रूयते “यस्य रुद्रः प्रजाः शमयेत्स वास्तुमध्ये रौद्रं गावेधुकम् चरुं निर्व- पेत्” इत्येतामिष्टिं प्रक्रम्य श्रुतम् “एतया निषादस्थपतिं याजयेदिति” निषादस्थपतिर्यजतेत्यर्थः । तत्रायं सन्देहः किमत्र षष्ठीसमासः निषादस्य स्थपतिर्निषादस्थपतिरिति निषादश्चासौ स्थपतिश्च निषादस्थपतिरिति कर्मधारयो वा । तत्र यदि षष्ठीसमासः तदा यो द्विजातिरेव विद्वान्निषादानामाधिपत्यं करोति तस्यात्राधिकारः यदि च कमधारयः तदा निषाद एव यः स्थपतिस्तस्यात्राधि- कार इति । तत्र त्रैवर्णिकस्यैव समर्थत्वाद्विद्वात्त्वादग्नि- मत्त्वाच्चात्राधिकारो युज्यते अन्तजातीयस्य निषादस्या- विद्वत्त्वेनानग्निमत्त्वेन चासमर्थत्वात्, तस्मात् षष्ठीसमास एवायमिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तस्तु कर्मधारयोऽयम् निषादसायं स्थपतिश्चेति कुतः? षष्ठीसमासपक्षे निषाद- पद लक्षणाप्रसक्तेः न ह्यत्र षष्ठी श्रूयते यतः सम्बन्धः [] प्रतोयेत । अतो निषादपदेनैव षष्ठ्यर्थो लक्षणीयः इत- रस्मिंस्तु पक्षे द्वयोरपि पदयोर्मुख्यार्थतैव न लक्षणा तस्मान्निषाद एव स्थपतिरत्राधिकारी श्रुतिबलात् अवि- द्वाननग्निमानपीति सिद्धम् । अपि चात्र निषादद्रव्यं दक्षिणा श्रूयेत कूटं दक्षिणा काणो वा गर्दभ इति कूटं हि निषादानामेवोपकारकम् नार्याणामिति” कक० । वृहस्पतिसवकर्त्तरि तु “स्थपतिरित्येनं ब्रूयुः” कात्या० श्रौ० २२ । ५ । २८ सू० । “सराजानो ब्राह्मणा यं पुरस्कु- र्वीरन् एतेन यजेत” “वृहस्पतिसवेन” सू० । राज्ञा सहित ब्राह्मणायं ब्राह्मणं धर्मस्थापकत्वेन चाङ्गीकुर्वीरन् “एतेन स एतेन यजेत वृहस्पतिसवेन्” स० व्या० । वृहस्पतिसवकर्तृ वत् ६ गोसवकर्त्तर्य्यपि यथोक्तं “स्थपतिरित्येनं व्रूयुः” कात्या० श्रो० २२ । ११ । ११ सू० । “गोसवयाजिनं जनाः” । राज्ञा सहिता विशः प्रजाः सर्बे पुरुषा यं पुरस्कर्वीरन् (मुख्यत्वेनाङ्गीकुर्वीरन्” स गोसवेन यजेत २२ । ११ । ८ कर्क० “कारुभेदस्य लक्षणं यथा “वास्तुविद्याविधानज्ञो लघुहस्तो जितश्रम । दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपतिः परिकीर्त्तितः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5352-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थपतिः, पुं, (तिष्ठन्त्यस्मिन्निति । स्था + कः । स्थः स्थानम् । तं पातीति । पा + बाहुलकात् अतिः इत्युणादिवृत्तौ उज्ज्वलः । ४ । ५९ ।) गीष्पतीष्टिय- ज्वा । बृहस्पतिसवननामकयागकर्त्ता । कारु- भेदः । राज् इति भाषा । इत्यमरः । ३ । ३ । ६० ॥ कारुः शिल्पी तद्भेदे थै इति ख्याते । स्थपतिः कारुभेदो मुख्यतक्षेति स्वामी । बृहस्पतियाग- [] याजिनि कुञ्चुकिनि च । इति भरतः ॥ * ॥ तस्य लक्षणं यथा, -- “वास्तुविद्याविधानज्ञो लघुहस्तो जितश्रमः दीर्घदर्शी च शूरश्च स्थपतिः परिकीर्त्तितः ॥” इति मात्स्ये । २१५ । ३९ ॥ कञ्चुकी । इति मेदिनी ॥ कुबेरः । इत्यजय- पालः ॥ अधीशः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रामायणे । २ । ५२ । ५ । “स तु रामस्य वचनं निशम्य प्रतिगृह्य च । स्थपतिस्तूर्णमाहूय सचिवानिदमब्रवीत् ॥”)
स्थपतिः, त्रि, (तिष्ठन्ति स्वधर्म्मे इति स्थाः सन्त- स्तेषां पतिः ।) सत्तमः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-444-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "स्थपति" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें