🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:56:59 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्थल
sthala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राकृतिक भू-भाग (2.1.6) स्थली
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्थल संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भूमि । भूभाग । जमीन ।
२. जलशून्य भूभाग । खुश्की । जैसे,—स्थल मार्ग से जाने में बहुत दिन लगेंगे ।
३. स्थान । जगह ।
४. अवसर । मौका ।
५. टीला । ढूह ।
६. तंबू । पटवास ।
७. पुस्तक का एक अंश । परिच्छेद ।
८. भागवत में वर्णित बल के एक पुत्र का नाम ।
९. निर्जन और मरु भूमि जिसमें जल बहुत कम हो । विशेष—सिंध और कच्छ प्रदेश में ऐसे स्थानों को 'थर' कहते हैं ।
१०. तट । किनारा । बेला (को॰) ।
११. ठहरने की जगह । पड़ाव (को॰) ।
१२. प्रस्ताव । प्रसंग । विषय (को॰) ।
१३. पाठ (को॰) ।
१४. प्रासद की छत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थल m. a chapter, section (of a book), Cat.
N. of a son of Bala, BhP.
स्थल (अम्), n. = स्थली above
dry land (opp. to damp low-land), firm earth (opp. to water), TS. &c. &c.
ground, soil, place, spot, Mn.; MBh.; R. &c.
a flat surface, roof (of a palace), Megh.
situation, circumstance, case (तथाविध-स्थले, ‘in such a case’), Sāh.; Sarvad.
a topic, subject, W.
a text, ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1261,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्थलं [स्थल्-अच्] 1 Firm or dry ground, dry land, terra firma (opp. जल); भो दुरात्मन् (समुद्र) दीयतां टिट्टिभांडानि नो चेत्स्थलतां त्वां नयामि Pt. 1; प्रतस्थे स्थलवर्त्मना R. 4. 60; so स्थलकमलिनी or स्थलवर्त्मन् q. v. --2 Shore, strand, beach. --3 Ground, land, soil (in general). --4 Place, spot. --5 Field, tract, district. --6 Station. --7 A piece of raised ground, mound. --8 A topic, case, subject, the point under discussion; विवाद˚, विचार˚ &c. --9 A part (as of a book). --10 A tent. --Comp. --अंतरं another place. --आरूढ a. alighted on the ground. --अरविंदं, --कमलं, --कमलिनी a land-growing lotus; Me. 90; Ku. 1. 33. --कुमुदः the Karavīra plant. --चर a. land-going, not aquatic. --च्युत a. fallen or removed from a place or position. --देवता a local or rural deity. --पद्मिनी the shrub Hibiscus Mutabilis. --मार्गः, --वर्त्मन् n. a road by land; स्थलवर्त्नना ‘by land’; R. 4. 60. --विग्रहः a battle on level ground. --शुद्धिः f. purification or clearance of a place from impurity. --सीमन् f. a landmark, boundary.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1147-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थल स्थाने भ्वा० पर० अक० सेट् ज्वला० । स्थलति अस्था- लीत् । ष्ठलधातुनैवायं गतार्थ इत्यन्ये ।
स्थल न० स्त्री० स्थल--अच् । जलशून्ये अकृत्रिमे मूभागे अमरः स्त्रीत्वपक्षे ङीप् । “वनस्थलीर्मर्मरपत्त्रमोक्षः” कुमारः । २ कृत्रिमाकृत्रिमप्रदेशमात्रे ३ कृत्रिमभूभागे तु न० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5352,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्थल, जस्थाने । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा० पर० अक०-सेट् ।) ज, स्थालः स्थलः । तिस्थाल- यिषति । अयं नास्तीति केचित् । इति दुर्गा- दासः ॥
स्थलं, क्ली, स्त्री, (स्थल + अच् ।) जलशून्या- कृत्रिमभूभागः । तत्पर्य्यायः । स्थली २ । इत्य- मरः । २ । १ । ५ । स्थल्यते स्थीयतेऽत्र स्थलं स्थलज स्थाने अल् । एवं स्थली नारी सखी इत्यादिना अकृत्रिमत्वे ईपि स्थली निपात्यते कृत्रिमत्वे तु आबेव स्थला । कृत्रिमाकृत्रिम- सामान्ये तु स्थलं प्रयुज्यते । इति वृद्धाः । स्थल- शब्दः स्त्रीनपुंसकलिङ्गः । इति भरतः ॥ (यथा, मनुः । ७ । १९२ । “स्यन्दनाश्वैः समे युध्येदनूपे नौद्विपैस्तथा । वृक्षगुल्मावृते चापैरसिचर्म्मायुधैः स्थले ॥” यथा च तैत्तिरीयसंहितायाम् । १ । ६ । १० । ५ । “यज्ञो यजमानाय वर्षति स्थलयोदकं परि- गृह्णन्ति ॥”)
स्थलं, क्ली, (स्थल + अच् ।) जलशून्यकृत्रिमा कृचिमभूभागः । इत्यमरटीकायां भरतः । २ । १ । ५ । (स्थानमात्रम् । यथा, रघुः । ५ । ५२ । उवाच वाग्मी दशनप्रभाभिः सवर्द्ध्वितोरःस्थलतारहारः ॥”) वस्त्रगृहम् । यथा, -- “पटवासः पटमयं दूष्यं बस्त्रगृहं स्थलम् ॥” इति त्रिकाण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-444-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "स्थल" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें