🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:43:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वास
vāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
निवास/कक्ष (2.2.6) कुटी · शाला · सभा
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अवस्थान । रहना । निवास । उ॰—गोदा- वरी तीर पर प्रभु ने दंडक वन में वास किया ।—साकेत, पृ॰ ३७८ । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰—कारावास । तीर्थवास । कल्पवास । कैलाशवास । बैकुठवास ।
२. गृह । घर । मकान ।
३. स्थान । स्थल । जगह । स्थिति (को॰) ।
४. वासक । अड़ूसा ।
५. एक दिन की यात्रा (को॰) ।
६. वासना । भावना (को॰) ।
७. संकाश । औपम्य । साद्दश्य (को॰) ।
८. सुगंध । बू । यौ॰—वासकर्णी । वासगृह = गृह का भीतरी हिस्सा । शयनकक्ष । वासताबूल = सुगधित पान । वासपर्यय । वासप्रासाद = महल । वासभ वन, वासमंदिर, वाससदन = निवासस्थान । घर । वास- यष्टि । वासयोग = सुगंधित चूर्ण । पाउडर । वाससज्जा = दे॰ वासकसज्जा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वास m. perfuming, perfume, Vikr.; Mālatīm.; Car.
Gendarussa Vulgaris, L. (also f(आ). )
2. वास m. (fr. √ 4. वस्) a garment, dress, clothes (mc. for वासस्), MBh. (cf. कृष्णवास).
वासः in comp. for 1. वासस्.
3. वास m. (fr. √ 5. वस्) staying, remaining (esp. ‘overnight’), abiding, dwelling, residence, living in (loc. or comp.; cf. Pāṇ. vi, 3, 18, Sch.), abode, habitation, RV. &c. &c.
ifc. = having one's abode in, dwelling or living in
वासं-√ वस्, to take up one's abode, abide, dwell
place or seat of (gen.), R.
a day's journey, ib.
state, situation, condition, Hariv.
= वास-गृह, bed-chamber (see -सज्जा)
= वासना, imagination, idea, semblance of MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (947,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासः [वस् निवासे आच्छादने वा घञ्] 1 Perfume. --2 Living, dwelling वासो यस्य हरेः करे Bv. 1. 63; R. 19. 2; Bg. 1. 44. --3 An abode, a habitation, house. --4 Site, situation. --5 Clothes, dress. --Comp. --अ(आ)गारः --रं, --गृहं, --वेश्मन् n. the inner apartments of a house; particularly bed-chamber; धर्मासनाद्विशति वासगृहं नरेंद्रः U. 1. 7; समयः खलु ते वासगृहप्रवेशस्य V. 3. --कर्णी {1} a hall where public exhibitions (such as dancing, wrestling matches &c.) are held. {2} a sacrificial hall. --तांबूलं betel mixed with other fragrant spices. --भवनं, --मंदिरं, --सदनं a dwelling-place, house --यष्टिः f. a roosting perch, a rod for a bird to perch on; उत्कीर्णा इव वासयष्टिषु निशानिद्रालसा वर्हिणः V. 3. 2; Me. 79. --योगः a kind of fragrant powder. --सज्जा = वासकसज्जा q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0963-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वास सुरभीकरणे अद० चु० उभ० सक० सेट् । वासयति ते अववासत् त ।
वास पु० वस--निवासे आच्छादने वा आधारकर्मादौ घञ् । १ गृहे २ वस्त्रे ३ अवस्थाने हेमच० । वास--अच् । ४ वासके शब्दर० । तत्रार्थे स्त्रीत्वमपि तत्र टाप् । ५ सुगन्धे च । स्थानभेदेऽवस्थाननिषेधी यथा “तस्मात् सङ्कीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते । पुंसो ये नाभिनन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च । न तेषु च वसेत् प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापपुद्धिपु । ये त्वेवमभिजानन्ति वृत्तेनाभि- जनेन च । तेषु साधुषु व स्तव्यं सवासः श्रेयसे मतः” मात्स्ये २८ अ० । “धार्मिकैरावृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । न शूद्रराज्ये निवसेत् न पाषण्डजनैर्वृते । हिमवद्बिन्ध्ययोर्मध्यं पूर्वपश्चिमयोः शुभम् । मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेत् द्विजः । अर्द्धक्रोशा- न्नदोकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः । नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसन्निधौ । न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कशैः । न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः” [] कूर्मपु० १५ अ० । “धनिनः श्रोत्रियो राजा नदी वैद्यश्च पञ्चमः । पञ्च यत्र न विद्यन्ते तत्र वासं न कारयेत्” चाणक्य
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4886,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वास, त् क उपसेवायाम् । इति कविकल्पद्रुमः । (अदन्त चुरा०-पर०-सक०-सेट् ।) उपसेवा तु गुणान्तराधानाम् । अववासद्वस्त्रं चन्द्रनः । इति दुर्गादासः ॥
वासः, पुं, (वसन्त्यत्रेति । वस निवासे + “हलश्च ।” ३ । ३ । १२१ । इति घञ् ।) गृहम् । इत्य- मरः ॥ (यथा, हरिवंशे । १७४ । ३४ । “उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते विषादं माकृथाः शुभे । नैवं विधेषु वासेषु भयमस्ति वरानने ! ॥” वास्यते इति । वास + घञ् ।) वस्त्रम् । इति तट्टीका ॥ (वस + भावे घञ् ।) अवस्थानम् । [] इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, महाभारते । १ । १२८ । ५० । “विहारावसथेष्वेव वीरा वासमरोचयन् ॥”) वासकः । इति शब्दरत्नावली ॥ सुगन्धिः । इति वासधात्वर्थदर्शनात् ॥ * ॥ स्थानविशेषे वासस्य कर्त्तव्याकर्त्तव्यत्वं यथा, -- देवयान्युवाच । “वेदाहं तात बालापि कार्य्याणान्तु गतागतिम् । क्रोधे चैवाभिवादे वा वेद चापि बलाबलम् ॥ शिष्यस्याशिष्यवृत्तेर्हि न क्षन्तव्यं बुभूषता । तस्मात् सङ्कीर्णवृत्तेषु वासो मम न रोचते ॥ पुंसो येनाभिनन्दन्ति वृत्तेनाभिजनेन च । न तेषु च वसेत् प्राज्ञः श्रेयोऽर्थी पापबुद्धिषु ॥ ये त्वेवमभिजानन्ति वृत्तेनापि जनेन च । तेषु साधुषु वस्तव्यं स वासः श्रेय उच्यते ॥” इति मात्स्वे २८ अध्यायः ॥ * ॥ अपि च । “धार्म्मिकैरावृते ग्रामे न व्याधिबहुले भृशम् । न शूद्रराज्ये निवसेत् न पाषण्डजनैर्वृते ॥ हिमवद्बिन्ध्ययोर्म्मध्यं पूर्व्वपश्चिमयोः शुभम् । मुक्त्वा समुद्रयोर्देशं नान्यत्र निवसेत् द्बिजः ॥ अर्द्धक्रोशान्नदीकूलं वर्जयित्वा द्विजोत्तमः ॥ नान्यत्र निवसेत् पुण्यं नान्त्यजग्रामसन्निधौ ॥ न संवसेच्च पतितैर्न चण्डालैर्न पुक्कशैः । न मूर्खैर्नावलिप्तैश्च नान्त्यैर्नान्त्यावसायिभिः ॥” इति कौर्म्मे उपविभागे २५ अध्यायः ॥
वासः, [स्] क्ली, (वस्यतेऽनेति । वस आच्छा- दने + “वसेर्णित् ।” उणा० ४ । २१७ । इत्य- सुन् । स च णित् ।) वस्त्रम् । इत्यमरः ॥ (यथा, मनौ । ४ । ६६ । “उपानहौ च वासश्च वृतमन्यैर्न धारयेत् ॥”) पत्रकम् । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-354-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वास" आता है (8)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें