🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:41:26 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वासंत
vāsaṃta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासंत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वासन्त]
१. ऊँट ।
२. कोकिल ।
३. मलय वायु ।
४. मूँग ।
५. मैनफल ।
६. लंपट या दुराचारी व्यक्ति (को॰) ।
७. जवान हाथी या कोई भी जवान पशु (को॰) ।
वासंत ३ संज्ञा पुं॰ [सं॰ वसन्त] दे॰ वसंत । उ॰—वासंत विना इन सकल बुधि सब्ब मनोरथ रह्यौ मन ।—पृ॰ रा॰, ५८ ।८१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासन्त mf(ई)n. (fr. वसन्त) relating to or produced in the spring season, vernal, AV. &c. &c.
being in the spring of life, young, W.
= अवहित, or विहित, L.
वासन्त m. (only L.) a camel
the Indian cuckoo
a young elephant, any young animal
the southern or western wind (= मलयानिल, q.v.)
Phaseolus Mungo or a black species of this kind of bean
a purple species of Barleria Cristata
Vangueria Spinosa
a dissolute man
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (947,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासंत a. (वी f.) 1 Vernal, suitable to or produced in spring. --2 In the spring or prime of life, youthful. --3 Diligent, attentive (in the performance of duties). --तः 1 A camel. --2 A young ele phant. --3 Any young animal. --4 A cuckoo. --5 The south wind, the breeze blowing from the Malaya mountain; cf. मलयसमीर. --6 A kind of bean. --7 A dissolute man. --ती 1 A kind of jasmine (with fragrast flowers); वसंते वासंतीकुसुमसुकुमौररवयवैः Gīt. 1. --2 Long pepper. --3 The trumpet-flower. --4 N. of a festival held in honour1 of Cupid; cf. वसंत्रोत्सव. --5 The spring creeper. [1] Correction submitted by Dr. Sampada Savardekar and Jim Funderburk on 20210104. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/csl-corrections/issues/20.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0963-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासन्त पुंस्त्री० वसन्तस्येदम् वसन्ते भवः वा अण् । वसन्त प्रिये १ उष्ट्रे मेदि० । २ कोकिले च राजनि० स्त्रियां ङीष् । वसन्तभवे ३ मलयवायौ ४ मुद्गे त्रिका० । ५ कृष्णमुद्गे हेमच० । ६ मदनवृक्षे च शब्दर० । ७ तत्कालभवे त्रि० । [] स्त्रियां ङीप् सा च ८ यूथ्या ९ माधवीलतायां धरणिः । १० पाटलायां विश्वः ११ नवमल्लिकायां भावप्र० । “वासन्ती शीतला लघ्वी तिक्ता दोषत्रयास्रजित्” भावप्र० । १० वसन्तकाले कर्त्तव्यदुर्गापूजायाम् । भविस्यपु० “मीनराशिस्थिते सूय्ये शुक्लपक्षे नराघिप! । सप्तमीं दशमीं यावत् पूजयेदम्बिकां सदा” भविष्यो- त्तरे “चैत्रे मासि सिते पक्षे सप्तम्यादिदिनत्रये । पूज- येद्विधिवद् दुर्गां दशम्याञ्च विसजयेत्” कालकौमुद्यां ज बालिः “चेत्रे मासि सिते पक्षे सप्तम्यादिदिनत्रये । पूजयेद्विविधैर्द्रव्यैर्लवङ्गकुसुमैस्तथा । नानाविधैश्च बलिभि- र्मेषादैर्दोषवर्जितैः । विचित्राभरणैः पार्थ! पट्टवस्त्रा- दिभिस्तथा । एवं यः कुरुते पूजां वर्षे वर्षे विधानतः । ईप्सितान् लभते कामान् पुत्रपौत्रादिकान्नृप!” इति । अत्र निरुपपदमासशब्दसङ्केतात् भविष्यपुराणवचने मीनराशिस्थित इति मीनस्थरव्यारब्धचान्द्रमासीय- तिथिपरम् । सौररव्यारब्धत्वे कदाचित् सप्तम्यादि- तिथित्रयालाभात् तद्वर्षे तत्कृत्यलोपः स्यात् न चेष्टापत्तिः भविष्यपुराणे सदापदोपादानात् जावालि- वचने वर्षे वर्षे इत्युपदानाच्च नित्यत्वम् । एतद्विवृतं कालविवेके । एवं जाबालिशेषवचनपरार्द्धे पुत्रादिरूप फलश्रवणात् काम्यत्वञ्च । ततश्च काम्यतया पूजने कृते प्रसङ्गान्नित्यसिद्धि । “सिताष्टम्यान्तु चैत्रस्य पुष्पेस्तत्काल सम्भवैः । अशोकैरपि यः कुर्य्यात् मन्त्रेणानेन पूज- नम् । न तस्य जायते शोको रोगो वाप्यथ दुर्गतिः” इति कालिकापुराणवचनात् केवलाष्टमीकल्प उक्तः । चैत्रमासमधिकृत्य “नवम्यां पूजयेद्देवीं महिषासुर- मर्दिनीम् । कुङ्कुमागुरुकस्तूरीधूपान्नध्वजतपणैः । दम- नैर्मुरपत्रैश्च विजयाख्यपदं लभेत्” इत्यनेन केवल- नवमीकल्प उक्तः । व्यवस्था तु शारदीयपूजाप्रक- रणोक्ता ग्राह्या । विशेषस्तत्र बोधनप्रक्रिया नास्ति बाधि- ताया बोधनासम्भवात् इति प्राग्विवृतम् । होमादि- कञ्च पूर्ववज्ज्ञेयमिति दिक्” दुर्गोत्सवविवेकः । तत्काल- पूज्यत्वात् दुर्गापि वासन्तीत्युच्यते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4887-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासन्तः, पुं, (वसन्ते भवः । वसन्त + “सन्धि- वेलाद्यतुनक्षत्रेभ्योऽण् ।” ४ । ३ । १६ । इति अण् । उष्ट्रः । इति मेदिनी । ते, १५२ ॥ कोकिलः । इति राजनिर्घण्टः ॥ मलयवायुः । मुद्गः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ कृष्णमुद्गः । इति हेमचन्द्रः ॥ मदनवृक्षः । इति शब्दमाला ॥ आवहिते, त्रि । इति मेदिनी । ते, १५२ ॥ (वसन्तोप्ते च त्रि । इति सिद्धान्तकौमुदी । ४ । ३ । ४६ ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-356-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें