🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:57:53 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वासंती
vāsaṃtī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासंती संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वासन्ती]
१. माधवी लता ।
२. जूही ।
३. एक पुष्प जो जूही की जाति का होता है । यह वसंत ऋतु में ही फूलता है और सुगंधित होता है । नेवारी ।
४. गनियारी नामक फूल ।
५. मदनोत्सव ।
६. दुर्गा ।
७. एक वृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में चौदह वर्ण (म, त, न, म, ग ग) होते हैं, जिनमें ६, ७, ८ और ९ वाँ वर्ण लधु और शेष गुरु होते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासन्ती (ई), f., see below.
वासन्ती f. (see वासन्त above) N. of various plants (Gaertnera Racemosa, a kind of jasmine, Bignonia Suaveolens &c.), L.
= नव-मालिका, Bhpr.
a spring festival (held in the month Caitra in honour of Kāma-deva or in some places of Durgā), L.
a kind of metre, Col.
(in music) a partic. Rāgiṇī, Saṃgīt.
N. of a sylvan goddess, Uttarar.
of a daughter of king Bhūmi-śukla, Buddh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (948,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासन्ती, स्त्री, (वसुन्तस्येयमिति । वसन्त + अण् । ङीष् ।) माधवी । यूथी । इति मेदिनी । ते, १५२ ॥ (यथा, रामायणे । ४ । १ । ७७ । “मालतीमल्लिकापद्मकरवीराश्च पुष्पिताः । केतक्यः सिन्धुवाराश्च वासन्त्यश्च सुपुष्पिताः ॥”) पाटला । इति विश्वः ॥ कामोत्सवः । तत्पर्य्यायः । चैत्रावली २ मधूत्सवः ३ सुवसन्तः ४ काम- महः ५ कर्द्दनी ६ । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ गणिकारी । पुष्पलताविशेषः । तत्पर्य्यायः । प्रहसन्ती २ वसन्तजा ३ माधवी ४ महा- जातिः ५ शीतसहा ६ मधुबहुला ७ वसन्त- दूती ८ । अस्या गुणाः । शिशिरत्वम् । हृद्यत्वम् । सुरभित्वम् । श्रमहारित्वम् । धम्मिल्लामोदित्वम् । मन्दमदोन्मादनदायित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ नवमल्लिका । नेवारि इति हिन्दी भाषा ॥ यथा, -- “नेपाली कथिता तज्ज्ञैः सप्तला नवमालिका । [] वासन्ती शीतला लध्वी तिक्ता दोषत्रयास्र- जित् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ अथ वासन्तीदुर्गापूजाप्रमाणम् । तत्र भविष्य- पुराणम् । “मीनराशिस्थिते सूर्य्ये शुक्लपक्षे नराधिप । सप्तमीं दशमीं यावत् पूजयेदम्बिकां सदा ॥” भविष्योत्तरे । “चैत्रे मासि सिते पक्षे सप्तम्यादिदिनत्रये । पूजयेद्बिधिवद्दुर्गां दशम्याञ्च विसर्ज्जयेत् ॥” कालकौमुद्यां जावालिः । “चैत्रे मासि सिते पक्षे सप्तम्यादिदिनत्रये । पूजयेद्विविधैर्द्रव्यैर्लवङ्गकुसुमैस्तथा ॥ नानाविधैश्च वलिभिर्म्मेघाभैर्दोषवर्ज्जितैः । विचित्राभरणैः पार्थ पट्टवस्त्रादिभिस्तथा ॥ एवं यः कुरुते पूजां वर्षे वर्षे विधानतः । ईप्सितान् लभते कामान् पुत्त्रपौत्त्रादिकान्नृप ॥” अत्र भविष्योत्तरे निरुपपदमासशब्दसङ्केतात् भषिष्यपुराणवचने मीनराशिस्थित इति मीनस्थरव्यारब्धचान्द्रमासीयतिथिपरम् । सौर- रव्यारब्धत्वे कदाचित् सप्तम्यादितिथित्रयाला- भात् तद्वर्षे तत्कृत्यलोपः स्यात् । न चेष्टापत्तिः भषिष्यपुराणे सदापदोपादानात् जावालिवचने वर्षे वर्षे इत्युपादानाच्च नित्यत्वम् । एतद्विवृतं कालविवेके । एवं जावाली शेषवचनपरार्द्धे पुत्त्रादिरूपफलश्रवणात् काम्यत्वञ्च । ततश्च काम्यतया पूजने कृते प्रसङ्गात् नित्यत्वसिद्धिः । “सिताष्टम्यान्तु चैत्रस्य पुष्पैस्तत्कालसम्भवैः ॥ अशोकैरपि यः कुर्य्यात् मन्त्रेणानेन पूजनम् । न तस्य जायते शोको रोगो वाप्यथ दुर्गतिः ॥” इति कालिकापुराणवचनात् केवलाष्टमीकल्प उक्तः । चैत्रमासमधिकृत्य । “नमम्यां पूजयेद्देवीं महिषासुरमर्द्दिनीम् । कुङ्कुमागुरुकस्तूरीधूपान्नध्वजतर्पणैः । दमनैर्मुरपत्रैश्च विजयाख्यपदं लभेत् ॥” इत्यनेन केवलनवमीकल्प उक्तः । व्यवस्था तु शारदीयपूजाप्रकरणोक्ता ग्राह्या । विशेषस्त्वत्र बोधनप्रक्रिया नास्ति बोधिताया बोधनासम्भ- वात् । इति प्राक् विवृतम् । होमादिकञ्च पूर्व्व- वज्ज्ञेयमिति दिक् । इति दुर्गोत्सवविवेकः ॥ * ॥ अपि च । श्रीनारायण उवाच । “पुरा स्तुता सा गोलोके कृष्णेन परमात्मना । संपूज्य मधुमासे च प्रीतेन रासमण्डले ॥ मधुकैटभयोर्युद्धे द्वितीये विष्णुना पुरा । तत्रैव काले सा दुर्गा ब्रह्मणा प्राणसङ्कटे ॥” इति ब्रह्मवैवर्त्ते प्रकृतिखण्डे ६३ अध्यायः ॥ (चतुर्द्दशाक्षरवृत्तिविशेषः । इति छन्दो- मञ्जरी । अस्या लक्षणादिकं छन्दःशब्दे द्रष्ट- व्यम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-356-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वासंती" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें