🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:45:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वासना
vāsanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
संस्कार/भावना (1.5.3) विमर्श · भावना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वासना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. प्रत्याशा ।
२. ज्ञान ।
३. किसी पूर्व स्थिति के जमे प्रभाव से उत्पन्न मानसिक दशा । भावना । संस्कार । स्मृति हेतु ।
४. न्याय के अनुसार देहात्म बुद्धिजन्य मिथ्या संस्कार ।
५. इच्छा । कामना
६. दुर्गा ।
७. अर्क का पत्नी ।
७. सुगंधित करने या बासने की क्रिया (को॰) ।
८. प्रमाण । उपपात्त (गणित में) ।
वासना २ क्रि॰ स॰ दे॰ बासना ।
वासना ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ वास] सुगंध । खुशबू । उ॰—बिन वासना को फूल कहो कौन काम को ।—कबीर मं॰, पृ॰ ३६३ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासना f. id., Śiś., Sch.
वासना f. See next.
वासना f. the impression of anything remaining unconsciously in the mind, the present consciousness of past perceptions, knowledge derived from memory, Śaṃk.; Kāv.; Kathās.
fancy, imagination, idea, notion, false notion, mistake (ifc., e.g. भेद-व्˚, the mistake that there is a difference), ib.; Rājat.; Sarvad. &c.
thinking of, longing for, expectation, desire, inclination, Kathās.
liking, respectful regard, Bhām.
trust, confidence, W.
(in math.) proof, demonstration (= उपपत्ति), Gol.
a kind of metre, Col.
N. of Durgā, BhP.
of the wife of Arka, ib.
of a Comm. on the Siddhānta-śiromaṇi.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (947,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वासना 1 Knowledge derived from memory; cf. भावना. --2 Particularly, the impression unconsciously left on the mind by past good or bad actions, which therefore produces pleasure or pain. --3 Fancy, imagination, idea. --4 False idea, ignorance. --5 A wish, desire, expectation, inclination; ससारवासनाबद्धशृखला Gīt. 3. --6 Regard, liking, respectful regard; तेषां (पक्षिणां) मध्ये मम तु महती वासमा चातकेषु Bv. 4. 17. --7 Perfuming, scenting.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0963-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासना स्त्री वासि--युच् । १ प्रत्याशायां २ ज्ञाने मेदि० ३ स्मृतिहेतौ संस्कारे जटा० । ४ सुरभीकरणे च । मिथ्याज्ञानजन्ये ५ संस्कारभेदे दोषशब्दार्थे । ६ आलय- विज्ञानानामेकसत्तानवर्त्तिनां तत्तत्प्रवृत्तिविज्ञानजनन- शक्तौ बौद्धाः । ७ गणितशास्त्रप्रसिद्धे ग्रहस्पष्टीकरणाद्यु पयोगिनि संस्कारभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4886,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वासना, स्त्री, (वासयति कर्म्मणा योजयति जीव- मनांसीति । वस + णिच् + युच् । टाप् ।) प्रात्याशा । (यथा, भागवते । २ । २ । २ । “शाब्दस्य हि ब्रह्मण एष पन्था यन्नामभिर्ध्यायनि धीरपार्थैः । [] परिभ्रमंस्तत्र न विन्दतेऽर्थान् मायामये वासनया शयानः ॥”) ज्ञानम् । इति मेदिनी । ने, १३० ॥ स्मृतिहेतुः । तत्पर्य्यायः । संस्कारः २ भावना ३ । इति जटा- धरः ॥ देहात्मबुद्धिजन्यमिथ्यासंस्कारः । इति न्यायशास्त्रम् ॥ दुर्गा । यथा, -- “वसत्यदृष्टा सर्व्वेषु भूतेष्वन्तर्हितांय च । धातुर्व्वस निवासेति वासना तेन सा स्मृता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ (अर्कस्य भार्य्या । यथा, भागवते । ६ । ६ । १३ । “अर्कस्य वासना भार्य्या पुत्त्रास्तर्षादयः स्मृताः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-356-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वासना" आता है (9)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें