🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:53:30 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपराग
uparāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्रहण के नाम (1.4.10) ग्रह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपराग † संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रंग ।
२. किसी वस्तु पर उसके पास की वस्तु का आभास पड़ना । अपने टिकट की वस्तु के प्रभाव से किसी वस्तु का अपने असल रूप से भिन्न रूप में दिखाई पड़ना । जैसे,—लाल कपड़े के ऊपर रखा हुआ स्फटिक लाल दिखाई पड़ता है । उपाधि । विशेष—सांख्य में बुद्धि के उपराग या उपधि से पुरुष (आत्मा) कर्ता समझ पडता है, वास्तव में है नहीं ।
३. विषय में अनुरक्ति । वासना ।
४. चंद्र या सूर्य ग्रहण । उ॰—भएउ परब बिनु रबि उपरागा ।—मानस, ६ । १०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-राग m. the act of dyeing or colouring, colour, Ragh.; Kathās. &c.
darkening, eclipse (of sun and moon, caused by Rāhu), Śak. 186 b; MBh.; VarBṛS.
influence, affecting, Sarvad.; Kap.; Prab. &c.
misbehaviour, ill-conduct, L.
reproach, abuse, L.
Rāhu, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरागः 1 An eclipse of the sun or moon; उपरागांते शशिनः समुपगता रोहिणी योगं Ś. 7. 22; Śi. 20. 45. --2 Hence, Rāhu or the ascending node. --3 Redness, red colour, colour; कोपोपरागजनितां Ratn. 3. 14; Mk. 4; कलहकोप˚ Māl. 3. --4 A calamity, affliction, injury; blighting influence; मृणालिनी हैममिवोपरागं R. 16. 7. --5 Misbehaviour, ill conduct. --6 Reproach, blame, abuse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरागः, पुं, (उप + रञ्ज + घञ् ।) राहुग्रस्तश्चन्द्रः । सूर्य्यश्च । इत्यमरः ॥ (“उपरागान्ते शशिनः समु- पगता रोहिणीयोगम्” । इति शाकुन्तले । निकट- स्थितित्वात् निजगुणादेरन्यत्रारोपणम् । यथा स्फटिकस्तम्भे रक्तपुष्पाणां रक्तिमारोपः ।) राहुः । विगानम् । परीवादः । इति हेमचन्द्रः ॥ दुर्नयः । ग्रहकल्लोलः । व्यसनम् । इति मेदिनी ॥ (यथा रघौ १६ । ७ । “बिभर्षि चाकारमनिर्वृतानां मृणालिनी हैममिवोपरागम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपराग" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें