🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:16:09 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

उपराग

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

उपराग

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उपराग

अर्थ: सूर्य ग्रहण, चन्द्र ग्रहण

संस्कृत: ग्रहणम् · पर्याय: ग्रह

व्युत्पत्ति: उप+रञ्ज्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. उपराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — उपराग (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाउपरागःउपरागौउपरागाः
द्वितीयाउपरागम्उपरागौउपरागान्
तृतीयाउपरागेणउपरागाभ्याम्उपरागैः
चतुर्थीउपरागायउपरागाभ्याम्उपरागेभ्यः
पञ्चमीउपरागात् / उपरागाद्उपरागाभ्याम्उपरागेभ्यः
षष्ठीउपरागस्यउपरागयोःउपरागाणाम्
सप्तमीउपरागेउपरागयोःउपरागेषु
सम्बोधनहे उपरागहे उपरागौहे उपरागाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — उपराग
उपराग
uparāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्रहण के नाम (1.4.10) ग्रह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपराग † संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. रंग ।
२. किसी वस्तु पर उसके पास की वस्तु का आभास पड़ना । अपने टिकट की वस्तु के प्रभाव से किसी वस्तु का अपने असल रूप से भिन्न रूप में दिखाई पड़ना । जैसे,—लाल कपड़े के ऊपर रखा हुआ स्फटिक लाल दिखाई पड़ता है । उपाधि । विशेष—सांख्य में बुद्धि के उपराग या उपधि से पुरुष (आत्मा) कर्ता समझ पडता है, वास्तव में है नहीं ।
३. विषय में अनुरक्ति । वासना ।
४. चंद्र या सूर्य ग्रहण । उ॰—भएउ परब बिनु रबि उपरागा ।—मानस, ६ । १०१ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-राग m. the act of dyeing or colouring, colour, Ragh.; Kathās. &c.
darkening, eclipse (of sun and moon, caused by Rāhu), Śak. 186 b; MBh.; VarBṛS.
influence, affecting, Sarvad.; Kap.; Prab. &c.
misbehaviour, ill-conduct, L.
reproach, abuse, L.
Rāhu, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (204,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपरागः 1 An eclipse of the sun or moon; उपरागांते शशिनः समुपगता रोहिणी योगं Ś. 7. 22; Śi. 20. 45. --2 Hence, Rāhu or the ascending node. --3 Redness, red colour, colour; कोपोपरागजनितां Ratn. 3. 14; Mk. 4; कलहकोप˚ Māl. 3. --4 A calamity, affliction, injury; blighting influence; मृणालिनी हैममिवोपरागं R. 16. 7. --5 Misbehaviour, ill conduct. --6 Reproach, blame, abuse.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0328-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपरागः, पुं, (उप + रञ्ज + घञ् ।) राहुग्रस्तश्चन्द्रः । सूर्य्यश्च । इत्यमरः ॥ (“उपरागान्ते शशिनः समु- पगता रोहिणीयोगम्” । इति शाकुन्तले । निकट- स्थितित्वात् निजगुणादेरन्यत्रारोपणम् । यथा स्फटिकस्तम्भे रक्तपुष्पाणां रक्तिमारोपः ।) राहुः । विगानम् । परीवादः । इति हेमचन्द्रः ॥ दुर्नयः । ग्रहकल्लोलः । व्यसनम् । इति मेदिनी ॥ (यथा रघौ १६ । ७ । “बिभर्षि चाकारमनिर्वृतानां मृणालिनी हैममिवोपरागम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-259-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपराग" आता है (11)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
उपरागउपराग (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

उपराग 📚 ➤ सूर्य ग्रहण, चन्द्र ग्रहण
संस्कृत: ग्रहणम् · पर्याय: ग्रह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
उपराग 📚† संज्ञा पुं॰🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
उपराग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • उपराग: उप+रञ्ज्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें