🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:16:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आशय
āśaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आशय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. अभिप्राय । मतलब ।
२. वासना । इच्छा । जैसे, —ईश्वर क्लेश, कर्मविपाक और आशय से रहित है । यौ॰—उच्चाशय । नीचाशय । महाशय ।
३. स्थान । आधार । जैसे, —आमाशय, गर्भाशय । जलाशय । पक्वाशय ।
४. गड्ढा । खाता ।
५. कटहल । पनश ।
६. अभ्युदय । उन्नति [को॰] ।
७. धन । संपत्ति (को॰) ।
८. कंजूस । कृपण [को॰] ।
९. अन्नागार । बखार (को॰) । १० भाग्य । लिखन [को॰] ।
११. विश्रामस्थान (को॰) ।
१२. घर । गृह । (को॰) ।
१३. जंगली । जानवरों को फँसाने का गड्ढा । अवट [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आशय &c. See 3. आ-√ शी.
आ-शय m. resting-place, bed, ŚBr.
seat, place
an asylum, abode or retreat, ŚBr.; MBh.; Pañcat.; Bhag. &c.
a receptacle
any recipient
any vessel of the body (e.g. रक्ताशय, ‘the receptacle of blood’ i.e. the heart; आमाशय, the stomach &c.), Suśr.
the stomach
the abdomen, Suśr.
the seat of feelings and thoughts, the mind, heart, soul, Yājñ.; R.; Kathās. &c.
thought, meaning, intention, Prab.; Kathās.; Pañcat.
disposition of mind, mode of thinking
(in Yoga phil.) ‘stock’ or ‘the balance of the fruits of previous works, which lie stored up in the mind in the form of mental deposits of merit or demerit, until they ripen in the individual soul's own experience into rank, years, and enjoyment’ (Cowell's translation of Sarvad. 168, 16 ff.)
the will
pleasure
virtue
vice
fate
fortune
property
a miser, niggard, L.
N. of the plant Artocarpus Integrifolia, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (157,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आशय &c. See under आशी.
आशयः [आ-शी-अच्] 1 A bedchamber, resting-place, asylum. --2 A place of residence, abode, seat, retreat; वायुर्गंधानिवाशयात् Bg. 15. 8; अपृथक्˚ U. 1. 45. --3 Sleeping, lying down. --4 Receptacle, reservoir; विषमोपि विगाह्यते नय कृततीर्थः पयसामिवाशयः Ki. 2. 3; cf. also words like जलाशय, आमाशय, रक्ताशय &c. --5 Any recipient vessel or viscus of the body; the Āśayas are 7: --वात˚, पित्त˚, श्लेष्मन्˚, रक्त˚, आम˚, पक्व˚ (and गर्भ˚ in the case of women). --6 The stomach; आशयाग्निदीप्तिः Dk. 160. --7 Meaning, intention, purport, gist; इत्याशयः; एवं कवेराशयः (oft. used by commentators; see अभिप्राय). --8 The seat of feelings, mind, heart; अहमात्मा गुडाकेश सर्वभूताशयस्थितः Bg. 10. 20; Mv. 2. 37. --9 Disposition of mind. --10 Prosperity. --11 A barn. --12 Will or pleasure. --13 Virtue or vice (as the eventual cause of pleasure or pain). --14 Fate, fortune. --15 Property, possession. --16 A miser. --17 A kind of pit (made for catching animals); आस्ते परमसंतप्तो नूनं सिंह इवाशये Mb. --18 N. of a tree (पनस). --Comp. --आशः fire.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0263-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आशय पु० आ--शी--अच् । १ अभिप्राये, २ आधारे, ३ विभवे, ४ पनसवृक्षे वैद्यकोक्ते ५ स्थानभेदे च । आ फलविपाकात् चित्तभूमौ शेते इति कर्त्तरि अच् कर्मजन्ये ६ वासनारूपे संस्कारे, “क्लेशजन्मकर्मविपाकाशयैरप्ररामृष्टः पुरुषविंशेष ईश्वरः” पात० सू० धर्माधर्मरूपे ८ अदृष्टे च । अधारे अच् । आशयवति ९ चित्ते । “अहमात्मागुडाकेश । सर्व्व- भूताशयस्थितः” गीता० । भावे अच् । १ ० शयने ११ स्थाने च “यो वक्ता नेदृगाशयः” किरा० “ग्रहीतुकामादरिणाश- येन” नैष० विषमोऽपि विगाह्यते नयः कृततीर्थः पयसा- मिवाशयः” किरा० “गृहीत्वैतानि संयाति वायुर्गन्धा- निवाशयात्” वैद्यकोक्ताः देहान्तर्वर्त्तिन आशयास्तु सप्त यथा ह” सुश्रुते “त्वंचः सप्त, कलाः सप्त, आशयाः सप्त” इति विभज्य आशयास्तु वाताशयः पित्ताशयः श्लेष्माशयः रक्ताशयः आमाशयः पक्वाशयः मूत्राशयः, स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम” इति । एषां स्थानानि भावप्र० । “उरोरक्ताशयस्तस्मादधःश्लेष्माशयः स्मृतः । आमा- शयस्तु तदधः तल्लिङ्गं चरकोऽवदत्” नाभिस्तना- न्तरं जन्तोराहुरामाशयं बुधाः । आमाशयादधः पक्वाशयादूर्द्ध्वं तु या कला । ग्रहणीनामिका सैव कथितः पावकाशयः । ऊर्द्ध्वमग्न्याशयो नाभेर्मध्य- भागे व्यवस्थितः । तस्योपरि विलं ज्ञेयं तदधः पवना- शयः । पक्वाशयस्तु तदधः सएव च मलाशयः । तदधः कथिता वस्तिः सा हि मूत्राशयो मतः । पुरुषेभ्योऽधिका- श्चान्ये नारीणामाशयास्त्रयः । एकोगर्भाशयः प्रोक्तः पित्त- पक्वाशयान्तरे । स्तनौ प्रसिद्धौ तावेव बुधैःस्तन्याशयौ स्मृतौ” । १ २ कोष्ठागारे १३ बौद्धमतसिद्धे आलयविज्ञान रूपे विज्ञानसन्ताने १४ आश्रये १५ किंपचाने पशुधार- णार्थगर्त्तरूपे १६ खातभेदे च । “अयञ्च पार्थो वीभत्सु- र्वरिष्ठोज्याविकर्षणे । आस्ते परमसन्तप्तो नूनं सिंह इवा- शये” भा० व० ३५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0834,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आशयः, पुं, (आङ् + शीङ् + अच् ।) अभिप्रायः । पनसवृक्षः । आधारः । इति विश्वमेदिन्यौ ॥ विभवः । किम्पचानः । चेतः । अजीर्णं । कोष्ठा- गारं । इत्यजयपालः । धर्म्माधर्म्मौ । अदृष्टं । इति कुसुमाञ्जलिः ॥ (अभिप्रायार्थे यथा, कथासरित्- सागरे, १२ तरङ्गे । “तच्चालोक्याशयं बुद्ध्वा तस्य सोऽपि वसन्तकः” । चित्तार्थे यथा, भगवद्गीतायां, १० । २० । “अहमात्मा गुडाकेश सर्व्वभूताशये स्थितः” । “आशयाः सप्त” । “आशयास्तु वाताशयः पित्ता- शयः श्लेष्माशयो रक्ताशय आमाशयः पक्वाशयो मूत्राशयः स्त्रीणां गर्भाशयोऽष्टम” इति । सुश्रुतः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आशय" आता है (16)
आकूत आशय । अभिप्रायअभिप्राय आशय । मतलब । अर्थ । तात्पर्य । गरज । प्रयोजनतात्पर्य वह भाव जो किसी वाक्य को कहकर कहनेवाला प्रकट करना चाहता हो । अर्थ । आशय…आकूति अभिप्राय । आशय । मतलबनीयत भावना । भाव । आंतरिक लक्ष्य । उद्देश्य । आशय । संकल्प । इच्छा । र्मशा …मतलब तात्पर्य । अभिप्राय । आशयमाने अर्थं । मतलब । आशयध्वनि श्रवणेंद्रिय मे उत्पन्न संवेदन अथवा वह विषय जिसका ग्रहण श्रवणोद्रिय मे…प्रयोजन निकलना । मतलब गँठना । उद्देश्य सिद्ध होना । मामला ठीक होना । बात बनना …समुदाचार शिष्टाचार । भलमनसहत का व्यवहार । सदाचारविवक्षा कोई बात कहने की इच्छा । बोलने की इच्छामुराद अभीलाषा । इच्छा । लालसा । कामनाबाब पुस्तक का कोई विभाग । परिच्छेद । अध्यायमंसा इच्छा । चाहना । अभिरुचिमायनी पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'मायाविनी'अंतभवि संजा पुं॰
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें