🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:01:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

प्रयोजन
prayojana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्र-योजन n. (ifc. f(आ). ) occasion, object, cause, motive, opportunity, purpose, design, aim, end, Prāt.; MBh.; Kāv. &c.
प्रयोजनेन, with a particular intention, on purpose, MBh.
˚न-वशात् id., Pañcat.
केन प्रयोज˚नेन, from what cause or motive ? Prab.
कस्मै प्रयोज˚नाय, कस्मात् प्रयोज˚नात्, कस्य प्रयोजनस्य and कस्मिन् प्रयोज˚ने id., Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 27
˚नम् अति-√ क्रम्, to neglect an opportunity, MBh.
profit, use or need of, necessity for, Kāv.; Pañcat. &c. (with instr., तरुणा किम् प्रयोजनम्, what is the use of the tree? Kuval.; भवत्व् एतैः कुसुमैः प्रयोजनम्, let these flowers be used, Śak.; with gen. or dat. Kāś. on Pāṇ. ii, 3, 27; ii, 3, 72)
means of attaining, Mn. vii, 100
(in phil.) a motive for discussing the point in question, IW. 64
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (688,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
प्रयोजनं 1 Use, employment, application. --2 Use, need, necessity (with instr. of that which is needed and gen. of the user); सर्बैरपि राज्ञां प्रयोजनं Pt. 1; बाले किमनेन पृष्टेन प्रयोजनं K. 144. --3 End, aim, object, purpose; प्रयोजनमनुद्दिश्य न मंदोऽपि प्रवर्तते; पुत्रप्रयोजना दाराः पुत्रः पिंडप्रयोजनः । हितप्रयोजनं मित्रं धनं सर्वप्रयोजनं ॥ Subhāṣ.; गुणवत्तापि परप्रयोजना R. 8. 31. --4 A means of attaining; Ms. 7. 100. --5 A cause, motive, occasion. --6 Profit, interest.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0757-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयोजन न० प्रयुज्यतेऽनेन प्र + युज--करणे ल्युट् । यमधि- कृत्य प्रवर्त्तते १ तस्मिन् प्रवृत्त्यङ्गेच्छाविषये यमर्थमाप्तव्यं हातव्यं वा अवसाय तदाप्तिप्रहाणोपायमनुतिष्ठति प्रयोजनं तद्वेदितव्यम् । प्रवृत्तिहेतुत्वाद् इममर्थमाप्स्या- मि हास्यामि वेति व्यवसायोऽर्थस्याधिकारः । एवं व्यव- सीयमानोऽर्थोऽधिक्रियते इति” वात्स्या० १ । १ । २४ । करणे ल्युट् । २ हेतौ । कर्मणि ल्युट् । ३ कार्य्ये च मेदि० । प्रयोजनञ्च द्विविधं सुख्यं गौणं च । अत्र अन्येच्छान- धीनेच्छाविषयत्वं मुख्यप्रयोजनत्वम् अन्येच्छाधीनेच्छा- विषयत्वं गौणप्रयोजनत्वम् । तत्राद्यम् दुःखा- भावः सुखञ्च द्वितीयं तदुपकारिशयनभोजनादि । तस्य मुख्यप्रयोजनेच्छयैव जन्याया इच्छायाविषयत्वात् तथात्वम् । “येन प्रयुक्तः प्रवर्त्तते तत्प्रयोजनम् । यमर्थमभीप्सन् जिहासन वा कर्मारभते तेनानेन सर्वे प्राणिनः सर्वाणि कर्माणि सर्वाश्च विद्याव्याप्ताः । तदा- श्रयश्च न्यायः प्रवर्त्तते” वात्स्या० १ । १ । १
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4486,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
प्रयोजनं, क्ली, (प्रयुज्यते इति । प्र + युज् + ल्युट् ।) कार्य्यम् । (प्रयुज्यतेऽनेनेति । प्र + युज् + करणे ल्युट् ।) हेतुः । इति मेदिनी । ने, १९३ ॥ यथा, “सर्व्वस्यैव हि शास्त्रस्य कर्म्मणो वापि कस्यचित् । यावत् प्रयोजनं नोक्तं तावत् केन प्रगृह्यते ॥ सिद्धार्थं सिद्धसम्बन्धं श्रोतुं श्रोता प्रवर्त्तते । ग्रन्थादौ तेन वक्तव्यः सम्बन्धः सप्रयोजनः ॥” इति प्राञ्चः ॥ (“प्रयोजनञ्च द्विविधं मुख्यं गौणञ्च । तत्र अन्ये च्छानधीनेच्छाविषयत्वं मुख्यप्रयोजनत्वम् । अन्येच्छाधीनेच्छाविषयत्वं गौणप्रयोजनत्वम् । तत्राद्यं सुखं तद्भोगो दुःखाभावश्च द्बितीयं तदुपकारि शयनभोजनादि । तस्य मुख्यप्रयो- जनेच्छयैव जन्याया इच्छाया विषयत्वात्तथा- त्वम् ।” इति मुक्तिवादे गदाधरः ॥ उद्देशः । यथा, “अथ प्रयोजनम् । प्रयोजनं नाम यदर्थमारभ्यन्त आरम्भाः । यथा यद्यकालमृत्युरस्ति ततोऽह- मात्मानमायुष्यैरुपचरिष्याम्यनायुष्यैः परिहरि- ष्यामि कथं न मामकालमृत्युः प्रसहेतेति !” इति चरके विमानस्थानेऽष्टमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-289-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "प्रयोजन" आता है (14)
उपयोग काम । व्यवहार । इस्तेमाल । प्रयोग । प्रयोजनअभिप्राय आशय । मतलब । अर्थ । तात्पर्य । गरज । प्रयोजनप्रयुक्ति प्रयोजन । लक्ष्य । उद्देश्यगौं प्रयोजन सिद्ध होने का स्थान या अवसर । सुयोग । मौका । घात । दाँवहेत पु ^१ संज्ञा पुं॰ कारण । प्रयोजन । दे॰ 'हेतु'अर्थ शब्द का अभिप्राय । मनुष्य के हृदय का आशय जो शब्द से प्रकट हो । शब्द की…कार्य परिश्रमी । सेहवती । कर्मशीलहार्द प्रेम । स्नेहसमायोग संयोगपदार्थ पद का अर्थ । शब्द का विषय । वह जिसका कोई नाम हो और जिसका ज्ञान प्राप्त…साविका धात्री । दाईआवश्यकता जरूरत । अपेक्षामसरफ व्यवहारक में आना । काम में आना । उपयोगनियाज इच्छा । कांक्षा
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें