🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:44:34 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कार्य
kārya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार्य वि॰ [सं॰] परिश्रमी । सेहवती । कर्मशील [को॰] ।
कार्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. काम । व्यापार । धंधा ।
२. वह जो कारण से उत्पन्न हो । वह जो कारण का विकार हो अथवा जिसे लक्ष्य करके कर्ता क्रिया करे । जो कारण के बिना न हो ।
३. फल । परिणाम । प्रयोजन ।
४. ऋण आदि संबंधी विवाद । रुपए पैसे का झगड़ा ।
५. ज्योतिष में जन्मलग्न से दसवाँ स्थान ।
६. आरोग्यता ।
७. धार्मिक कृत्य या कर्म (को॰) ।
८. अभाव । आवश्यकता । अवसर ।
१. नाटक का अंतिम फल (को॰) ।
१०. करने योग्य या करणीय कर्म (को॰) ।
११. आचरण (को॰) ।
१२. किसी कारण का अनिवार्य फल या निष्पित्ति (विलोम कारण) (को॰) ।
१३. मूल उदगम (को) ।
१४. शरीर । देह (को॰) ।
कार्य २ वि॰
१. करने योग्य ।
२. बनाने योग्य [को॰] ।
कार्य । उ॰—जानती इतेक तो न ठानती अठान ठान भूलि पथ प्रेम के न एक पग डारती ।—हनुमान (शब्द॰) ।
३. चेष्टा । मुद्रा । अंगास्थिति या संचालन का ढब । अंदाज । उ॰— पाछे बंक चितै मधुरै हँसि घात किए उलटे सुठान सों ।—सूर (शब्द॰) ।
४. द्दढ़ निश्चय । द्दढ़ संकल्प । पक्का इरादा । उ॰—क्यों निंर्दोषियों को हलाकान करेन की ठान ठानते हो ?—प्रेमघन॰, भा॰ २, पृ॰ ४६७ । मुहा॰—ठान ठानना = द्दढ़ निश्चय करना । पक्का इरादा कराना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्य᳙ mfn. (fut. p.p. √ 1. कृ), to be made or done or practised or performed, practicable, feasible, AV. iii, 24, 5; TS.; Mn. &c.
to be imposed (as a punishment), Mn. viii, 276 & 285
to be offered (as a libation), Mn. &c.
proper to be done, fit, right
1. कार्य (also) to be caused to do, Naiṣ.
2. कार्य᳙ mfn. (fr. √ क्री-) to be bought (?), MaitrS.
कार्य᳙ (अम्), n. work or business to be done, duty, affair, Mn.; MBh. &c.
a religious action or performance, Mn. &c.
occupation, matter, thing, enterprise, emergency, occurrence, crisis
conduct, deportment
occasion, need (with inst., e.g. तृणेन कार्यम्, there is need of a straw; न भूम्या कार्यम् अस्माकम्, we have no business with the earth, R. i, 13, 50)
lawsuit, dispute
an operation in grammar (e.g. स्थान्य्-आश्रयं कार्यम्, an operation resting on the primitive form as opposed to the आदेश, or substitute), Kāś. on Pāṇ.
an effect, result, MBh.; Sāṃkhyak.; Vedāntas.
motive, object, aim, purpose (e.g. किं कार्यम्, for what purpose? wherefore?), Mn.; R. &c.
cause, origin, L.
the denouement of a drama, Sāh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (276,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्य pot. p. [कृ-कर्मणि ण्यत्] What ought to be done, made, performed, effected &c.; कार्या सैकतलीनहंसमिथुना स्रोतोवहा मालिनी Ś. 6. 16; साक्षिणः कार्याः Ms. 8. 61; so दंडः, विचारः &c. [] --र्यं 1 (a) Work, action, act, affair, business; कार्यं त्वया नः प्रतिपन्नकल्पं Ku. 3. 14; Ms. 5. 150. (b) A matter, thing. --2 Duty; Śi. 2. 1. --3 Occupation, enterprize, emergent business. --4 A religious rite or performance. --5 A motive, object, purpose; कार्यमत्र भविष्यति Pt. 2. 65, 113; Śi. 2. 36; H. 4. 61. --6 Want, need, occasion, business (with instr.); किं कार्यं भवतो हृतेन दयितास्नेहस्वहस्तेन मे V. 2. 20; तृणेन कार्यं भवतीश्वराणां Pt. 1. 71, 4. 27; Amaru. 71. --7 Conduct, deportment. --8 A law-suit, legal business, dispute &c; बहिर्निष्क्रम्य ज्ञायतां कः कः कार्यार्थीति Mk. 9; Ms. 8. 43. --9 An effect, the necessary result of a cause (opp. कारण). --10 (In gram.) Operation; विभक्ति कार्यं declension. --11 The denouement of a drama; कार्योपक्षेपमादौ तनुमपि रचयन् Mu. 4. 3. --12 Healthiness (in medicine). --13 Origin. [cf. Germ. kāra; Pers. kār; Prāk. kajja; Mar. kāja]. --Comp. --अक्षम a. unable to do one's duty, incompetent. --अकार्यं to be done and not to be done, right and wrong (action), Pt. 1. 306. --अकार्यविचांरः discussion as to the propriety or otherwise of anything, deliberation on the arguments for and against any proceeding. --अधिपः {1} the superintendent of a work or affair. {2} the planet that decides any question in astrology. --अर्थः {1} the object of any undertaking, a purpose; Ms. 7. 167. {2} an application for employment. {3} any object or purpose. --अर्थिन् a. {1} making a request. {2} seeking to gain one's object or purpose; Bh. 2. 81. {3} seeking an employment. {4} pleading a cause in court, going to law; Mk. 9. --आसनं seat of transacting business. --ईक्षणं superintendence of public affairs; Ms. 7. 141. --उद्धारः discharge of a duty. --उद्योगः active engagement in any business. --कर a. efficacious. --कर्तृ m. {1} an agent, a workman. {2} a friend, benefactor; Pt. 1. 131. --कारणे (dual) {1} cause and effect; object and motive; ˚वर्जितः Pt. 1. 413. {2} some special cause of an act; Pt. 1. 412. ˚भावः the relation of cause [] and effect. --कालः time for action, season, fit time or opportunity. --गौरवं importance of the act, deed, or occasion; respect for the performance; U. 7. --चिंतक a. {1} prudent, cautious, considerate --(कः) manager of a business, executive officer; Y. 2. 191. --च्युत a. out of work, out of employ, dismissed from an office. --जातं, --दर्शनं {1} inspection of a work. {2} inquiry into public affairs. --निर्णयः settlement of an affair. --पदवी line of conduct, course of action; Māl. 2. 13. --पुटः {1} a man who does any useless thing. {2} a mad, eccentric or crazy man. {3} an idler. --प्रद्वेषः dislike to work, idleness, laziness. --प्रेष्यः an agent, a messenger. --भाजनं, --पात्रं any one engaged in active life. --वस्तु n. an aim or object. --विपत्तिः f. a failure, reverse, misfortune. --शेषः {1} the remainder of a business; Ms. 7. 153. {2} completion of an affair. {3} part of a business. --सिद्धिः f. success. --स्थानं a place of business, office. --हंतृ {1} obstructing or marring another's work; H. 1. 77. {2} opposed to another's interests.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0398-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्य्य त्रि० कृ--कर्म्मणि ण्यत् । १ कृतिसाध्ये २ कर्त्तव्ये । “तस्मात् शास्त्रं प्रमाणन्ते कार्याकार्य्यव्यवस्थितौ” गीता । “नास्य कार्य्योऽग्निसंस्कारो न च कार्य्योदक- क्रिया” मनुः । “शब्दानां कार्य्ये कार्य्यान्विते वा शक्तिरिति” मीमांसकाः । ३ उत्पाद्ये जन्ये “व्यापारो- भावना सैवोत्पादना सैव च क्रिया । कृञोऽकर्मतापत्तेर्न हि यत्नोऽर्थ इष्यते” हर्य्युक्तेः कृञोभावनारूपव्यापारा- र्थकत्वात् तत्साध्ये “यदि रसः कार्य्यः स्यात् विभावादि- कारणकः स्याद्” सा० द० । गुरुमते यागादिकृति- साध्ये ४ अपूर्व्वे । यथा चापूर्व्वस्यैव कार्य्यत्वं तथाऽपूर्व शब्दे २४८ पृ० दर्शितम् । ५ प्रयोजने ६ उद्देश्ये तदि- च्छयैव कर्मसु प्रवृत्तेस्तस्य तथात्थम् “उपसर्पति कार्य्यार्थी कृतार्थी नोपसर्पति” हितो० । अष्टादशानां विवाद- पदानाञ्च उद्देश्यत्वादेव तथात्वम् । “यस्मात्कार्य्य समारम्भश्चिरात्तेन विनिश्चितः” व्य० त० कात्या० स्मृतिः । उप्रचारात् ७ हेतौ च मेदि० । व्याकरणमते ८ आदिश्यमाने वर्णादौ । “कार्य्यमनुभवन् हि कार्य्यी नि- मित्ततया नाश्रोयते” महाभा० “भिषक् कर्त्ताथ करणं रसा, दोषास्तु कारणम् । कार्य्यमारीग्यमेवैकम्” सुश्रुतोक्ते ९ आरोग्ये च तत्र कर्तृत्वकरणत्वकारणत्व- कार्य्यत्वार्थेषु भिषगादिशब्दानां परिभाषितत्वात् । भावे ण्यत् । १० कर्मणि व्यापारे । ज्योतिषोक्ते ११ जन्मल- ग्नावधि दशमस्थाने । “कार्य्याधीशः स्वगेहे बुधगुरुक- विभिः संयुतो वीक्षितो वा” जातकम् कार्य्यस्य व्यापार- रूपत्वात्तथात्वम् । कार्य्योत्पत्तिप्रकारोमतभेदेन चतुर्द्धा “तत्र असतः सज्जा- यते इति सौगताः तैरभावादेव कार्य्याणामुत्पत्तेः स्वी- कारात् । सतोऽसज्जायते इति नैयायिकाः तैः प्रागुत्- पत्तेः घटादोनामसत्त्वस्य, मृदादिकारणस्य च तदा- सत्त्वस्य च स्वीकारेण असत उत्पत्तेः स्वीकारात् । सतो- विवर्त्तः कार्य्यं जगत् न वस्तु सदिति अद्वैतवादिनः । सतः सज्जायते इति साङ्ख्याः । विवृतञ्चैतदुत्पत्तिशब्दे ११०८ पृ० । यथा च लिङ्गादेः कार्य्यत्वेनापूर्व्ववाचकता तथा गुरुमत प्रदर्शने शब्दचि० उक्तं यथा “अथ खर्गकामोयजेतेत्यादौ इष्टसाधनत्वं काय्यत्वं वा यद्विधिः समभिव्याहृतक्रियान्वयी तदन्यान्वयी वा । तत्र गुरवः नाहत्य क्रिया कार्य्यतया लिङा बोधयितुं [] शक्यते स्वर्गकामनियोज्यान्वययोग्यताज्ञानविरहात् काम- नाविशिष्टस्यहि ममेदं कार्य्यमितिबोद्धृत्वं नियोज्यत्वं तत्- कामनायास्तद्बोधोपयोगे सति भवति । स च कामनानन्तरं काम्यसाधनताबोधात् कार्य्यताबोधे सति स्यात् एवञ्च स्वर्ग- साधनताबोधे सति स्वर्गकामनियोज्यान्वययोग्यता । न च कालान्तरभाविस्वर्गे क्रिया साक्षात् परम्परया वा साधनमिति शब्दोबोधयितुमर्हति आशुविनाशित्वात् पर- म्पराघटकानुपस्थितेस्तृतीयप्रकाराभावात् अन्यथा तमादाय साधनत्वसम्भवात् कल्प्यमप्यपूर्व्वं न स्यात् इष्टसाधनता विधिपक्षे स्फुटैवानुपपत्तिः कार्य्यताविधिपक्षेऽपि अन्वय प्रकारतया साधनत्वं शाब्दमिति फलतो न विशेषः । अतः क्रियातोऽन्यत् खर्गसाधनतार्हं क्रियाकार्य्यतानिर्वा- हकं लिङाद्यर्थः” । व्याकृतञ्चै तत् मथुरानाथेन-- “प्रसङ्गादपूर्वस्य विधिप्रत्ययवाच्यतां प्रभाकराभिमतां निराकर्त्तुं विचाराङ्गसंशयप्रयोजिका विप्रतिपत्तिमादर्श- यति अथेत्यादिना यद्विधिः यद्विधिपदोपस्थापितार्थः । समभिव्याहृतक्रियान्वयीति एतद्विधिसमभिव्याहृतधातू- पस्थापितार्थान्वयी तदन्यान्वयी वेत्यर्थः तदन्वयित्वञ्च तद्वि- शेष्यकत्वावच्छिन्नशाब्दबोधप्रकारताश्रयत्वम् । अत्र विधि- कोटिः, विधेः कार्य्यत्वे शक्तिवादिनां नैयायिकानां, तन
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्य्यं, क्ली, (क्रियते यत् तत् । कृ + “विभाषा कृ वृषोः” । ३ । १ । १२० । इति क्यवभावे “ऋहलो- र्ण्यत्” । ३ । १ । १२५ । इति ण्यत् । ततो वृद्धिः ।) क्रियते यत् । इति व्याकरणम् । काज इति भाषा । (“कार्य्यन्तु तद्यस्याभिनिर्वृत्तिरभिसन्धाय प्रवर्त्तते कर्त्ता” । इति चरके विमानस्थाने । ८ अध्यायः ॥ तथा मनुः । ९ । २९९ । “आरभेत ततः कार्य्यं सञ्चिन्त्य गुरुलाघवम्” ॥ कर्त्तव्यम् । यथा तत्रैव । ३ । ८० । “आशासते कुटुम्बिभ्यस्तेभ्यः कार्य्यं विजानता” ॥) तत्प्रति कारणम् त्रिविधम् । समवायिकारणम् १ यथा घटकार्य्यं प्रति कपालम् । असमवायिकार- णम् २ यथा घटकार्य्यं प्रति कपालसंयोगादि । निमित्तकारणम् ३ यथा घटं प्रति दण्डचक्रादि । इति तर्कशास्त्रम् ॥ हेतुः । प्रयोजनम् । इति मेदिनी ॥ ऋणादिविवादः यथा, -- “यस्मात् कार्य्यसमारम्भश्चिरात्तेन विनिश्चितः । तस्मान्न लभते कालमभियुक्तश्च कालभाक्” ॥ इति व्यवहारतत्त्वे कात्यायनः ॥ (तथा च मनुः । ८ । ४३ । “नोत्पादयेत् स्वयं कार्य्यं राजा नाप्यस्य पूरुषः” ॥) अपूर्व्वम् । यथा, -- “विधिप्रत्ययस्य कार्य्ये शक्तिरिति मीमांसकाः” ॥ व्याकरणमते आदेशप्रत्ययागमाः । इति दुर्गा- दासः ॥ (त्रि, करणीयम् । कर्त्तव्यम् । यथा मनुः । २ । २४८ । “सहपिण्डक्रियायान्तु कृतायामस्य धर्म्मतः । अनयैवावृता कार्य्यं पिण्डनिर्व्वपनं सुतैः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-108-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कार्य" आता है (31)
कार क्रिया । कार्य । जैसे,—उपकार, स्वीकार, अहंकार, बलात्कार, चमत्कार । विश…फेल कर्म । काम । कार्य । जैसे, बदफेल, बुरा फेल । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होनाकृत्य कर्त्तव्य कर्म । वेदविहित आवश्यक कार्य । विशेष—बौद्धों के मत से ज्ञाना…व्यापार कर्म । कार्य । काम । जैसे,—(क) संसार में दिन रात अनेक प्रकार के व्यापा…कर्म वह जो किया जाय । क्रिया । कार्य । काम । करनी । करतूतकर्मचेष्टा कार्य । कर्मकाज प्रयत्न जो किसी उद्देश्य की सिद्धिके लिये किया जाय । कार्य । काम । कृत…करणि कार्य । कर्तृत्व । करनी । करतूतफैल पु ^१ † संज्ञा पुं॰ काम । कार्यकरतब कार्य । काम । करनी । करतूत । कर्मकरनी कार्य । कर्म । करतूत । करतबपेशा वह कार्य जो मनुष्य नियमित रूप से अपनी जीविका उपार्जित करने के लिये करत…कारि[२] कार्य । क्रिया । कर्म (को॰)गतिविधि चेष्टा । उद्यम । चालढाल । कार्यमानिकदीप एक प्रकार का दीपक पूजन, मंगल, कार्य, विवाह आदि पर आटे या पिसान का साइ …करण व्याकरण में वह कारक जिसके द्वारा कर्ता क्रिया को सिद्ध करता है । जैसे,…अम्र आम्रकृति करतूत । करनीआस्पद स्थानचरित्र स्वभावचेष्टा शरीर के अंगों की वह गति या अवस्था जिससे मन का भाव या विचार प्रकट हो । …चेष्टित चेष्टायुक्त । सचेष्टप्रयोजन निकलना । मतलब गँठना । उद्देश्य सिद्ध होना । मामला ठीक होना । बात बनना …वृधसानु पुरुष । आदमीवेष्य परिश्रमअर्थप्रकृति नाटको में आनेवाली पाँच महत्वपूर्ण स्थितियाँ—पारायणी सरस्वती का एक नामहेतुमान् जिसका कुछ हेतु या कारण होकिर्द काम काज । कार्य़पहेली ऐसा वाक्य जिसमें किसी वस्तु का लक्षण घुमा फिराकर अथवा किसी भ्रामक रूप …मशगला उद्यम । व्यवसाय
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें