🕉️ 20 November 2026, Friday · 11:03:06 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चरित्र
caritra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चरित्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. स्वभाव ।
२. वह जो किया जाय । कार्य ।
३. करनी । करतूत ।
४. चरित । वि॰ दे॰ चरित । यौ॰—चरित्रचित्रण = चरित्रवर्णन ।
५. व्यवहार । आचार (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरित्र n. (Pāṇ. iii, 2, 184; rarely m., VS. vi, 14; MaitrS. i, 2, 16) a foot, leg, RV.; AV. x, 2, 12; Kauś. 44
चरित्र n. going, VS. xiii, 19
चरित्र n. acting, behaving, behaviour, habit, practice, acts, adventures, deeds, exploits, Mn. ii, 20; ix, 7; R. &c. (ifc. f(आ). , Pañcat. iv, 7, 5)
चरित्र n. nature, disposition, W.
custom, law as based on custom, Nār. i, 10 f.; xx, 24
च˚रित्र &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (390,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चरित्रं [चर् इत्र] 1 Behaviour, habit, conduct, practice, acts, deeds. --2 Performance, observance. --3 History, life, biography, account, adventures --4 Nature, disposition. --5 Duty, established or instituted observance; Ms. 2. 20, 9. 7. --6 A foot, leg. --7 Going. --त्रा The tamarind tree. --Comp. --बधकः a friendly pledge.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0487-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरित्र न० चर--इत्र । १ अनुष्ठाने २ व्रतकर्म्माद्यनुष्ठाने ३ स्वभावे ४ चेष्टिते ५ लीलादौ च शब्दरत्ना० । ६ तिन्ति- डीवृक्षे स्त्री शब्दर० । “एतद्देशप्रसूतानां सकाशादग्रजन्मनाम् । स्वं स्वं चरित्रं शिक्षेरन् पृथिव्यां सर्वमानवाः” “स्वां प्रसूतिं चरित्रं च कुलमात्मानमेव” मनुः । “चरित्रबन्धक- कृतम्” याज्ञ० । स्वार्थे अण् । चारितं तत्रार्थे न०” पृषो० दीर्घः चरीत्रमप्यत्र न० शब्दरत्ना० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2901,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चरित्रं, क्ली, (चर + “अर्त्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः ।” ३ । २ । १८४ । इति इत्रः ।) स्वभावः । तत्पर्य्यायः । चरितम् २ चारित्रम् ३ चरी- त्रम् ४ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, कथा- सरित्सागरे । ४ । ८३ । “अचिन्त्यं शीलगुप्तानां चरित्रं कुलयोषिताम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-436-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चरित्र" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें