🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:30:12 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

वृत्त
vṛtta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
घेरा/चुना हुआ (3.1.91) वृत · व्यावृत्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वृत्त १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चरित्र । चरित ।
२. वेदों और शास्त्रों के अनुकुल आचार रखना ।
३. आचार । चाल चलन ।
४. स्तन के आगे का भाग । चूचुक ।
५. सफेद ज्वार ।
६. गुंडा या गुंड नाम की घास ।
७. अंजीर ।
८. सतिवन ।
९. कछुआ ।
१०. समाचार । वृत्तांत । हाल । उ॰—अब जो वृत्त नवीन; होय कहहु सो करि कृपा । —प्रेमघन॰, भा॰ १, पृ॰ ८२ ।
११. बड़ों के आदर, इंद्रियनिग्रह और सत्य आदि की ओर होनेवाली प्रवृत्ति ।
१२. महाभारत के अनुसार एक नाग का नाम ।
१३. जीविका का साधन । वृत्ति ।
१४. वह छंद जिसके प्रत्येक पद में अक्षरों की संख्या और लघु गुरू के क्रम का नियम हो । वर्णिक छंद । जैसे,—इंद्रवज्रा, उपेंद्रवज्रा, मालिनी आदि । उ॰—नूतन वृत्तों में कविकोविद नए गीत रच लाते हैं । नव रागों में, नव तालों में, गायक उन्हें जगाते हैं ।—साकेत, पृ॰ २७३ । विशेष—पदों के विचार से वृत्त तीन प्रकार के होते हैं । जिस वृत्त के चारों पद समान हों, 'सम वृत्त' कहलाता है; जिसमें चारों पद असमान हों, वह 'विषम वृत्त'कहलाता है; और जिसके पहले और तीसरे तथा दूसरे और चौथे पद समान हों, उसे 'अर्ध समवृत्त' कहते हैं ।
१५. एक प्रकार का छंद जिसके प्रत्येक चरण में बीस वर्ण होते हैं । इसे गंडका और दंडिका भी कहते हैं ।
१६. वह क्षेत्र जिसका घेरा या परिधि गोल हो । मंडल ।
१७. वह गोल रेखा जिसका प्रत्येक विंदु उसके अंदर के मध्यविंदु से समान अंतर पर हो ।
१८. दे॰ वृत्तासुर ।
वृत्त २ वि॰
१. बीता हुआ । गुजरा हुआ ।
२. दृढ़ । मजबूत ।
३. जिसका आकार गोल हो । वर्त्तुल ।
४. मृत । मरा हुआ ।
५. जो उत्पन्न हुआ हो । जात । अस्तित्वमय । विद्यमान ।
६. निष्पन्न । सिद्ध ।
७. ढका हुआ । आच्छादित ।
८. अनुष्ठित । कृत (को॰) ।
९. पठित । अघीत (को॰) ।
१०. प्रसिद्ध । ख्यात (को॰) ।
११. गटित । संभूत (को॰) ।
वृत्त फला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. बैंगन । भंटा ।
२. कड़वी ककड़ी ।
३. आँवला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृत्त mfn. turned, set in motion (as a wheel), RV.
round, rounded, circular, ŚBr. &c. &c.
occurred, happened (cf. किं-व्˚), Āpast.; R. &c.
(ifc.) continued, lasted for a certain time, MBh. vii, 6147
completed, finished, absolved, MaitrUp.
past, elapsed, gone, KauṣUp.; Mn.; MBh. &c.
quite exhausted, TBr. (= श्रान्त, Sch.)
deceased, dead, Mn.; R.
studied, mastered, Pāṇ. vii, 2, 26
existing, effective, unimpaired (see वृत्तऊजस्)
become (e.g. with मुक्त, become free), Kathās. xviii, 306
acted or behaved towards (loc.), MBh.; R.
fixed, firm, L.
chosen (= वृत), L.
वृत्त m. a tortoise, L.
a kind of grass, L.
a round temple, VarBṛS.
N. of a serpent-demon, MBh.
वृत्त n. (ifc. f(आ). ) a circle, Gaṇit.
वृत्त n. the epicycle, Sūryas.
occurrence, use, Nir.
(ifc.) transformation, change into, RPrāt.
appearance, Vcar.
(ifc.) formed of or derived from (see किं-व्˚)
an event, adventure, R.; Kathās.
a matter, affair, business, ib.
(also pl.) procedure, practice, action, mode of life, conduct, behaviour (esp. virtuous conduct, good behaviour), ŚBr. &c. &c.
means of life, subsistence, Hariv. 335 (more correct वृत्ति)
‘turn of a line’, the rhythm at the end of a verse, final rhythm, RPrāt.
a metre containing a fixed number of syllables, any metre, Kāvyād.; VarBṛS. &c.
a metre consisting of 10 trochees, Col.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1009,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वृत्त p. p. [वृत्-कर्तरि-क्त] 1 Lived, existed. --2 Occurred, happened. --3 Completed, finished. --4 Performed, done, acted. --5 Past, gone. --6 Round, circular; R. 6. 32. --7 Dead, deceased. --8 Firm, fixed. --9 Read through, studied. --10 Derived from. --11 Famous. --12 Covered. --13 Turned. (See वृत्). --त्तः A tortoise. --त्तं 1 An event, occurrence. --2 History, account; R. 15. 64. --3 News, tidings. --4 Practice, profession, mode of life, occupation; सतां वृत्तमनुष्ठिताः Ms. 10. 127 v. l., 7. 122; Y. 3. 44. --5 Conduct, behaviour, manner, act, action; as in सद्वृत्त, दुर्वृत्त. --6 Good or virtuous conduct; Pt. 4. 28. --7 An established rule or usage, law, custom; observance of such rule or usage, duty; R. 5. 33. --8 A circle, circumference of a circle. --9 A metre in general, especially a metre regulated by the number of syllables it contains (opp. जाति); see App. I. --Comp. --अनुपूर्व a. taperingly round; वृत्तानुपूर्वे च न चातिदीर्घे जंघे शुभे [] सृष्टवतस्तदीये Ku. 1. 35. --अनुवर्तिन् a. obedient. --अनुसारः {1} conformity to prescribed rules. {2} conformity to metre. --अंतः {1} an occasion, incident, event; अनेनारण्यकवृत्तांतेन पर्याकुलाः स्मः Ś. 1; R. 3. 66, U. 2. 17. {2} news, tidings, intelligence; को नु खलु वृत्तांतः V. 4; R. 14. 87. {3} account, history, tale, narrative, story. {4} a subject, topic. {5} a kind, sort. {6} mode, manner. {7} state, condition. {8} the whole, totality. {9} rest, leisure. {10} retirement, solitude {11} property, nature. --इर्वारुः, --कर्कटी the water-melon. --ओजस् a. {1} strong, mighty. {2} having unimpaired creative power; Ms. 1. 6. --खंडः a segment of a circle. --गंधि n. N. of a kind of prose (having only the name of metre). --चूड, --चौल a. tonsured, whose tonsure ceremony has been performed; U. 2. --तंडुलः a kind of grass (यावनाल). --पुष्पः {1} a cane (वानीर). {2} the Sirīsha tree. {3} the kadamba tree; also Vānīra, Kubjaka, and Mudgara. --फलः {1} the jujube tree. {2} the pomegranate tree. --(लं) black pepper. --शस्त्र a. one who has mastered the science of arms; Bk. 9. 19.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1006-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृत्त न० वृत--भावे क्त । “गुरुपूजा घृणा शौचं सत्यमिन्द्रिय- निग्रहः । प्रवर्त्तनं हितानाञ्च तत्सर्वं वृत्तमुच्यते” इत्युक्ते १ चरित्रभेदे २ पद्यभेदे “पद्यं चतुष्पदो तच्च वृत्तं जाति- रिति द्विधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् । सममर्द्धसमं वृत्तं विषमञ्चेति तत्त्रिधा छन्दा० ३ वृत्तौ च । वृत--कर्त्तरि क्त । ४ अतीते ५ दृढे ६ वर्चुले ७ कृतावरणे च त्रि० भरतः । ८ अधीते ९ मृते मेदि० १० जाते च त्रि० ११ कूर्मे पु० राजनि० । १२ रेणुकायां १३ प्रियङ्गौ १४ रोहिण्यां १५ झिञ्झिरिष्टलतायां स्त्री राजनि० । तत्र वर्त्तुलाकारवस्तु यथा “वृत्तानि बाहु- नारङ्ग स्कन्धधम्मिल्लमोदकाः । रथ ङ्गलावकककुत्कुम्भ- कुम्भाण्डकादयः । कर्णपाशभुजापाशाकृष्टचापघटाननम् । मुद्रिकापरिखायोगपट्टहाराङ्गदादयः” कविकल्प० १६ गो- लाकारे क्षेत्रभेदे न० लीला० क्षेत्रशब्दे २४०० पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4946,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
वृत्तं, क्ली, (वृत + क्तः ।) चरित्रम् । (यथा, कथासरित्सागरे । ३ । १४ । “तत्र तस्थुर्निजान् भर्त्तॄन् ध्यायन्त्यः क्लिष्टवृत्तयः । आपद्यपि सतीवृत्तं किं मुञ्चन्ति कुलस्त्रियः ॥”) पद्यम् । इत्यमरः ॥ यथा, छन्दोमञ्जर्य्याम् । “पद्यं चतुष्पदी तच्च वृत्तं जातिरिति द्बिधा । वृत्तमक्षरसंख्यातं जातिर्मात्राकृता भवेत् । सममर्द्धसमं वृत्तं विषमञ्चेति तत्त्रिधा ॥” वृत्तिः । इति मेदिनी ॥ वेदबोधितस्याचारस्य परिपालनम् । इति वृत्ताध्ययनर्द्धिशब्दटीकायां भरतः ॥ (वार्त्ता । यथा, कथासरित्सागरे । ५८ । ११६ । “न मार्गवृत्तमेतन्मे वाच्यं पितृगृहे त्वया ॥” आचारः । यथा, मनौ । ४ । २६० । “अनेन विप्रो वृत्तेन वर्त्तयन् वेदशास्त्रवित् । अपेतकल्मषो नित्यं ब्रह्मलोके महीयते ॥”)
वृत्तः, त्रि, (वृत् + क्तः ।) अतीतः । (यथा, रामायणे । २ । ९० । ७ । “जानन् दशरथं वृत्तं न राजानमुदाहवत् ॥” “वृत्तमतीतम् ।” इति तट्टीका ॥) दृढः । वर्त्तुलः । (यथा, भागवते । ४ । २५ । २४ । “स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ ॥”) कृतावरणः । इत्यमरटीका ॥ अधीतः । मृतः । इति मेदिनी ॥ (निष्पन्नः । यथा, रघुः । ३ । २८ । “स वृत्तचूडश्चलकाकपक्षकै- रमात्यपुत्त्रैः सवयोभिरन्वितः ॥” जातः । यथा, रघुवंशे । २ । ५८ । “सम्बन्धमाभाषणपूर्व्वमाहु- र्वृत्तः स नौ सङ्गतयोर्व्वनान्ते ॥”) [] अथ वृत्तवस्तूनि । यथा, -- “वृत्तानि बाहुनारङ्गस्कन्धधम्मिल्लमोदकाः । रथाङ्गलावकककुत्कुम्भिकुम्भाण्डकादयः ॥ कर्णपाशभुजापाशाकृष्टचापघटाननम् । मुद्रिकापरिखायोगपट्टहारस्रगादयः ॥” * ॥ संपूर्णगर्भवृत्तानि यथा, -- “संपूर्णगर्भवित्तानि मुखपद्मेन्दुदर्पणाः । चक्रावहट्टतिलकमृदङ्गपुटशायकाः ॥ आवर्त्तः कमठो लूतागृहं छत्रमपूपकम् । आलवालमहीजालचर्म्मकं सानकादयः ॥” इति कविकल्पलतायाम् २ श्लेषस्तवके प्रकीर्णं नामं ३ कुसुमम् ॥
वृत्तः, पुं, (स्वल्पो वृत्तः । स्वल्पार्थे कन् ।) कूर्म्मः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (नागविशेषः । यथा, महाभारते । १ । ३५ । १० । “वृत्तसम्बर्त्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुतौ ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-478-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वृत्त" आता है (21)
प्रख्यान सूचना । खबर । वृत्तबीतक बीती हुई घटना । समाचार । वृत्तन्यूज समाचार । संवाद । वृत्तांत । वृत्त । खबर । यौ॰—न्यूजप्रिंट = समाचारपञ छ…बिगति दे॰ 'बिगत' । समाचार । वृत्त । हाल चालभूत वे भूल द्रव्य जो सृष्टि के मुख्य उपकरण है और जिनकी सहायता से सारी सृष्…रूप किसी पदार्थ का वह गुण जिसका बोध द्रष्टा । को चक्षुरिंद्रिय द्बारा होता…वेद किसी विषय का, विशेषतः धार्मिक या आध्यात्मिक विषय का सच्छा और वास्तविक …मंडल चक्र के आकार का घेरा । किसी एक बिंदु से समान अंतर पर चारों ओर घूमी हुई…परिधि वह रेखा जो किसी गोल पदार्थ के चारो ओर खींचने से बने । गोल बस्तु की चौह…इतिहास बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और उनसे संबंध रखनेवाले पुरुषों का कालक्रम से …कर्कटक केकड़ा । कर्क राशिप्रासाद प्राचीन वास्तुविद्या के अनुसार लंबा, चौड़ा, ऊँचा और कई भूमियों का पक्क…परिकर्ष परिकर्षण संज्ञा पुं॰चक्रपाल किसी प्रदेश का शासक । सूबेदार । चकलेदारबहर पु ^१ क्रि॰ वि॰ दे॰ 'बाहर'पेटा किसी पदार्थ का मध्य भाग । बीच का हिस्सादायरा गोल घेरा । कुंडल । मंडलराउंड गोल । वर्तुल । चक्राकारब्योरा किसी घटना के अंतर्गत एक एक बात का उल्लेख या कथन । विवरण । तफसील । उं— …सर्किल कई महल्लों, गाँवों या कसबों आदि का समुह जो किसी काम के लिये नियत हो । …उत्पलिनो कमल फूलों का समूह
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें