🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:44 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिधि
paridhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा (1.3.36) परिवेष · उपसूर्यक · मण्डल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिधि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वह रेखा जो किसी गोल पदार्थ के चारो ओर खींचने से बने । गोल बस्तु की चौहदी बनानेवाली रेखा । गोल पदार्थ का विस्तार नियमित करनेवाली रेखा । घेरा ।
२. रेखागणित में वह रेखा जो किसी वृत्त के चारो ओर खिंची हुई हो । वृत्त की चतु:सीमा प्रस्तुत करनेवाली रेखा । दायरे की शक्ल या चौहदी बनानेवाली रेखा । घेरा ।
३. सूर्य चंद आदि के आस पास देख पड़नेवाला घेरा । परिवेश । मंडल ।
४. किसी प्रकार का,विशेषत:किसी वस्तु की रक्षा के लिये बनाया हुआ,घेरा । बाड़ा,रूँधान या चहारदीवारी ।
५. घेरा । सीमा । वृत्त । दायरा । उ॰—मैं किसी उचित रीति से उसकी शत्रुता की परिधि के बाहर जा सकता हुँ ।—भारतेंदु॰ ग्रं॰,भा॰ २,पृ॰ ६२३ । ६ यज्ञकुंड़ के आसपास गाड़े जानेवाले तीन खूँटे । विशेष—इन खूँटों के नाम दक्षिण,उत्तर और मध्यम होते थे ।
६. कक्षा । नीयत या नियमित मार्ग ।
७. परिधेय । कपड़ा । वस्त्र । पोशाक ।
८. प्रकाशमंडल । ज्योतिवृत्त (को॰) ।
९. आवरण (को॰) ।
१०. पहिए का धेरा (को॰) ।
११. क्षितिज (को॰) ।
१२. समिधा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-धि m. an enclosure, fence, wall, protection, (esp.) the 3 fresh sticks (called मध्यम, दक्षिण, उत्तर) laid round a sacrificial fire to keep it together, RV. &c. &c.
a cover, garment, BhP.
(fig.) the ocean surrounding the earth, ib.
a halo round the sun or moon, Ragh.; Var.; BhP.
the horizon, MBh.; BhP.
any circumference or circle, Var.; Sūryas.
epicycle, ib.
the branch of the tree to which the sacrificial victim is tied (?), W.
N. of a man g. शुभ्रादि
pl. (षड् ऐन्द्राह्) N. of Sāmans, ĀrṣBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (596,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिधिः 1 A wall, fence, hedge, anything surrounding or enclosing another. --2 A misty halo round the sun or moon; परिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः R. 8. 30; शशिपरिधिरिवोच्चैर्मंडलस्तेन तेने N. 2. 108. --3 A circle of light --4 The horizon. --5 The circumference or compass in general. --6 The circumference of a circle. --7 The periphery of a wheel. --8 A stick (of a sacred tree like पलाश) laid round the sacrificial fire; सप्तास्यासन् परिधयः त्रिःसप्त समिधः कृताः Rv. 10. 90. 15. --9 A circle surrounding the globe. --10 Epicycle. --11 A covering. --12 A branch of a sacred tree to which the sacrificial victim is tied. --Comp. --पतिखेचरः an epithet of Śiva. --स्थः {1} a guard. {2} an officer attendant on a king or general (modern ‘aide-de-camp’). {3} A number of sentinels posted in a circle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0676-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिधि पु० परि + धा कि । चन्द्रसूर्य्यसमीपस्ये मेधादिस- न्निकर्षात् जायमाने वेष्टनाकारे १ मण्डले (सूर्य्यसभा) (चन्द्रसभा) परिवेशशब्दे दृश्यम् । यज्ञियपशुबन्धनार्थं निस्वातायां यज्ञियतरोः पलाशादेः २ शाख्यायाम् ३ गोलमण्डलस्य परितो वेष्टनसूत्रमाने क्षेत्रशब्दे २४०० पृ० दर्शितम् । यज्ञियपरिधिमानं च इष्मशब्दे ९२८ पृ० दृश्यम् । तच्चान्यतशाखिविषयम् कर्मप्रदीपोक्तमानन्तु छन्दोगविषयम् यथा “बाहुमात्राः परिधय ऋजवः सत्वचोऽव्रणाः । त्रयो भवन्ति शीर्णाग्रा एकेषान्तु चतु- र्दिशम् । प्रागग्रावभितः पश्चादुदगग्रमथापरम् । न्यसेत् परिधिमन्यञ्चेदुदग्रः स च पूर्वतः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4248,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिधिः, पुं, (परिधीयतेऽनेन । परि + धा + “उपसर्गे धोः किः ।” ३ । ३ । ९२ । इति किः ।) परिवेशः । चन्द्रसूर्य्यसमीपमण्डलम् । (यथा, रघुः । ८ । ३० । “अनृणत्वमुपेयिवान् बभौ परिधेर्मुक्त इवोष्णदीधितिः ॥”) यज्ञियतरुशाखा । यज्ञियतरोः पलाशादेर्यज्ञ पशुबन्धनार्थं या शाखा निखायते तस्याम् । इत्यमरभरतौ ॥ (यथाह आपस्तम्बः । “खादिरं पालाशं वैकविंशतिदारुकमिध्वं करोति त्रयः [] परिधयः पालाशकाष्ठकाः खादिरौदुम्बरबिल्व- रोहितकविकङ्कतानां ये वा यज्ञिया वृक्षा आर्द्राः श्रुष्करसत्वच्काः ॥” इति ॥ * ॥) भूगोलादेर्वेष्टनम् । यथा, -- “व्यासेभनन्दाग्निहते विभक्ते खवाणसूर्य्यैः परिधिस्तु सूक्ष्मः ॥” इति लीलावती ॥ (क्ली, परिधीयते यदिति । परि + धा + कर्म्मणि किः । परिधेयवस्त्रम् । यथा, भाग- वते । ८ । ७ । १७ । “मेघश्यामः कनकपरिधिः कर्णविद्योतविद्यु- न्मूर्ध्नि भ्राजद्बिलुलितकचः स्रग्धरो रक्तनेत्रः ॥” “कनकं सुवर्णमिव पीतं परिधि वस्त्रं यस्य” इति तट्टीका ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-061-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिधि" आता है (14)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें