🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:47:11 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिवेष
pariveṣa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
(सूर्य/चन्द्र के चारों ओर दिखने वाला) घेरा (1.3.36) परिधि · उपसूर्यक · मण्डल
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवेष संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. परसना या परोसना । परिवेषण ।
२. घेरा । परिधि । उ॰—रूप तिलक, कच कुटिल; किरनि छबि कुंडल कल विस्तारु । पत्रावलि परिवेष सुमन सरि मिल्यौ मनहु उड़ दारु ।—सूर॰ १० । १७९६ ।
३. हलकी सफेद बदली का वह घेरा जो कभी चंद्रमा या सूर्य के इर्द गिर्द बन जाता है । मंडल ।
४. कोई ऐसी वस्तु जो चारो ओर से घेरकर किसी वस्तु की रक्षा करती हो ।
५. शहरपनाह की दीवार । परकोटा । कोट ।
६. प्रकाश या किरणों का मंडल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वेष m. (also spelt ˚वेश) winding round or that with which anything is wound round, Hcar.
dressing or offering of food, AV.
a circle, circumference, the disc of the sun and moon or a halo round them, MBh.; Kāv. &c. (cf. परी-व्˚)
a wreath or crown (of rays), Viddh.; Rājat.
anything surrounding or protecting (e.g. कृताङ्गरक्षा-प्˚, surrounded by a bodyguard, MW.)
putting on, clothing, dressing, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (601,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वेशः(षः) 1 Waiting at meals, distributing food, [] serving up meals. --2 A circle, circlet, halo (of lustre &c.); R. 5. 74, 6. 13; Śi. 5. 52, 17. 9. --3 Especially, the halo round the sun or moon; लक्ष्यते स्म तदनंतरं रविर्बद्धभीमपरिवेषमंडलः R. 11. 59. --4 The circumference of a circle. --5 The disc of the sun or moon. --6 Anything which surrounds or protects.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवेश(ष) पु० परि + विश--(ष--)घञ् । १ परिधौ २ वेष्टने सूर्य्यचन्द्रमण्डलयोर्वेष्टनाकारे ३ उपसूर्य्यकमण्डले तल्ल- क्षणादिकेवृ० सं० उक्तं यथा “सम्मूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषाः । ते रक्त- नीलपाण्डुरकापोताभ्राभशबलहरिशुक्लाः । इन्द्रय- मवरुणनिरृतिश्वसनधनेशपितामहाग्निकृताः । धनदः करोति मेचकमन्योऽन्यगुणाश्रयेण चाप्यन्यः । प्रवि- लीयते मुहुर्मुहुरल्पफलः सोऽपि वायुकृतः । चाष- शिखिरजततैलक्षीरजलाभः स्वकालतम्भूतः । अविक- लवृत्तः स्निग्धः परिवेषः शिवसुभिक्षकरः । सकल- गगनानुचारी नैकाभः क्षतजसन्निभो रूक्षः । अस- कलशकटशरासनशृङ्गाटकवत् स्थितः पापः । शिखि- गलसमेऽतिवर्षं बहुवर्णे नृपबधो, भयं धूम्रे । हरि- चापनिभे युद्धान्यशोककसुमप्रभे चापि । वर्णेलैकेन यदा बहुलः स्निग्धः शुराभ्रकाकीर्णः । खर्तौ सद्योवर्षं करीति पीतश्च दीप्तार्कः । दीप्तविहङ्गमृगरुतः कलुषः सन्ध्यात्रयोत्थितोऽतिमहान् । भयकृत्तडिदुल्काद्यैर्हतो नृपं हन्ति शस्त्रेण । प्रतिदिनमर्कहिमांश्वोरहर्निश रक्तयोर्नरेन्द्रबधः । परिविष्टयोरभीक्ष्मं लग्नास्तनभः, स्थयोस्तद्वत् । सेनापतेर्भयकरो द्विमण्डलो नातिशस्त्र- कोपकरः । त्रिप्रभृति शस्तकोपं युवराजभयं नगर रोधम् । वृष्टिस्त्र्यहेण मासेन विग्रहो वा ग्रहेन्दुभ- निरोधे । होराजन्माधिपयोर्जन्मर्क्षे वाशुभो राज्ञः । परिवेषमण्डलगतो रवितनयः क्षुद्रधान्यनाशकरः । जनयति च वातवृष्टिं स्थावरक्वषिकृन्निहन्ता च । भौमे कुमारबलपतिसैन्यानां विद्रवोऽग्निशस्त्रभयम् । जीवे परिवेषगते पुरोहितामात्यनृपपीडा । मन्त्रिस्थावर- लेखकपरिवृद्धिश्चन्द्रजे सुवृष्टिश्च । शुक्रे यायिक्षत्रिय- राज्ञां पीडाऽप्रियं चान्नम् । क्षुदनलमृत्युनराधिप- शस्त्रेम्यी जायते भयं केतौ । परिविष्टे गर्भभयं राहौ व्याधिर्नृपभयं च । युद्धानि विजानीयात् परि- वेषाभ्यन्वरे द्वयोर्ग्र हेयोः । दिवसकृतः शशिनो वा [] क्षुदवृष्टिभयं त्रिषु प्रोक्तम् । याति षतुर्षुनरेन्द्रः सामात्यपुरोहितो वशं मृत्योः । प्रलयमिव विद्गि जगतः पञ्चादिषु मण्डलस्थेषु । ताराग्रहस्य कुर्य्यात् पृथगेव समुत्थितो नरेन्द्रवधम् । नक्षत्राणामथ वा यदि केतोर्नो- दयो भवति । विप्रक्षत्रियबिट्छूद्रहा भवेत् प्रतिपदादिषु क्रमशः । श्रेणीपुरकोशानां पजम्यादिष्वशुभकारी । युवराजस्याष्टम्यां परतस्त्रिषु पार्थिवस्य दोषकरः । पुर- रोधो द्वादश्यां सैन्यक्षोभस्त्रयोदश्याम् । नरपतिपत्नी- पोडां परिवेषोऽभ्युत्थितश्चतुर्दश्याम् । कुर्य्यात् तु पञ्च- दश्यां पीडां मनुजाधिपम्यैव । नागरकाणामभ्यन्तर- स्थिता यायिनां च बाह्यस्था । परियेषमध्यरेखा वि- ज्ञेयाक्रन्दसाराणाम् । रक्तः श्यामो रूक्षश्च भवति येषां पराजयस्तेषाम् । स्निग्धः श्वेतो द्युतिमान् येषां भागो जयस्तेषाम् ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4256-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवेषः, पुं, (परितो विष्यते व्याप्यतेऽनेन । विषिरौ व्यापने + घञ् ।) परिवृतिः । परिधिः । (बृहत्संहितायाम् ३४ अध्याये तल्लक्षणादिक- मुक्तम् । तद्यथा, -- “सम्मूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डली- भूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषाः ॥ ते रक्तनीलपाण्डुरकापोताभ्राभशबलहरि शुक्लाः । [] इन्द्रयमवरुणनिरृ तिश्वसनेशपितामहाग्नि- कृताः ॥ धनदः करोति मेचकमन्योऽन्यगुणाश्रयेण चाप्यन्ये । प्रविलीयते मुहुर्मुहुरल्पफलः सोपि वायुकृतः ॥ चाषशिखिरजततैलक्षीरजलाभः स्वकाल- सम्भूतः । अविकलवृत्तः स्निग्धः परिवेषः शिवसुभिक्षकरः ॥ सकलगगनानुचारी नैकाभः क्षतजसन्निभो रूक्षः । असकलशकटशरासन शृङ्गाटकवत्स्थितः पापः ॥ शिखिगलसमेऽतिवर्षं बहुवर्णे नृपवधो भयं धूम्रे । हरिचापनिभे युद्धान्यशोककुसुमप्रभे चापि ॥ वर्णेनैकेन यदा बहुलः स्निग्धः क्षुराभ्रकाकीर्णः । स्वर्त्तौ सद्यो वर्षं करोति पीतश्च दीप्तार्कः ॥ दीप्तविहङ्गमृगरुतः कलुषः सन्ध्यात्रयोत्थितो- ऽतिमहान् । भयकृत्तडिदुल्काद्यैर्हतो नृपं हन्ति शस्त्रेण ॥ प्रतिदिनमर्कहिमांश्वोरहर्निशं रक्तयोर्नरेन्द्रवधः । परिविष्टयोरभीक्ष्णं लग्नास्तनभःस्थयोस्तद्बत् ॥ सेनापतेर्भयकरो द्बिमण्डलो नातिशस्त्रकोप- करः । त्रिप्रभृतिशस्त्रकोपं युवराजभयं नगररोधम् ॥ वृष्टिस्त्र्यहेन मासेन विग्रहोवा ग्रहेन्दुभनिरोधे । होराजन्माधिपयोर्जन्मर्क्षे वाशुभो राज्ञः ॥ परिवेषमण्डलगतो रवितनयः क्षुद्रधान्यनाश- करः । जनयति च वातवृष्टिं स्थावरकृषिकृन्निहन्ता च ॥ भौमे कुमारबलपतिसैन्यानां विद्रवोऽग्निशस्त्र- भयम् । जीवे परिवेषगते पुरोहितामात्यनृपपीडा ॥ मन्त्रिस्थावरलेखकपरिवृद्धिश्चन्द्रजे सुवृष्टिश्च । श्रुक्रे यायिक्षत्त्रियराज्ञां पीडा प्रियं चान्नम् ॥ क्षुदनलमृत्युनराधिपशस्त्रेभ्यो जायते भयं केतौ । परिविष्टे गर्भभयं राहौ व्याधिर्नृपभयञ्च ॥ युद्धानि विजानीयात् परिवेषाभ्यन्तरे द्बयो- र्ग्रहयोः । दिवसकृतः शशिनो वा क्षुदवृष्टिभयं त्रिषु प्रोक्तम् । याति चतुर्षु नरेन्द्रः सामात्यपुरोहितो वशं मृत्योः । प्रलयमिव विद्धि जगतः पञ्चादिषु मण्डलस्थेषु ॥ ताराग्रहस्य कुर्य्यात् पृथगेव समुत्थितो नरेन्द्र- वधम् । नक्षत्राणामथवा यदि केतोर्नोदयो भवति ॥ विप्रक्षत्त्रियविट्शूद्रहा भवेत् प्रतिपदादिषु क्रमशः । श्रेणीपुरकोशानां पञ्चम्यादिष्वशुभकारी ॥ युवराजस्याष्टम्यां परतस्त्रिषु पार्थिवस्य दोष- करः । पुररोधो द्बादश्यां सैन्यक्षोभस्त्रयोदश्याम् ॥ नरपतिपत्नीपीडां परिवेषोऽभ्युत्थितश्चतुर्द्दश्याम् । [] कुर्य्यात्त् पञ्चदश्यां पीडां मनुजाधिपस्यैव ॥ नागरकाणामभ्यन्तरस्थिता यायिनाञ्च वाह्यस्था । परिवेषमध्यरेखा विज्ञेया क्रन्दसाराणाम् ॥ रक्तः श्यामो रूक्षश्च भवति येषां पराजय- स्तेषाम् । स्निग्धः श्वेतो द्युतिमान् येषां भागो जय- स्तेषाम् ॥”) परिवेषणम् । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-064-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें