🕉️ 23 November 2026, Monday · 03:34:02 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिवेषण
pariveṣaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवेषण संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ पिरवेष्टव्य, परिवेष्य]
१. (खाना) परसाना । परोसना ।
२. घेरा । परिधि । वेष्टन ।
३. सूर्य या चंद्र आदि के चारो ओर का मंडल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वेषण n. (cf. ˚वेशन under परि-विश्) attendance, waiting, serving up meals, distributing food, Br.; Gobh.; KātyŚr.
a circle, circumference, MBh.
a halo round the sun or moon, ib.
surrounding, enclosing, W.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (601,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परिवेषणं 1 Serving up meals, waiting, distributing food. --2 Enclosing, surrounding. --3 A halo round the sun or moon. --4 Circumference.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवेषण न० परि + विष ल्युट् । १ परितो वेष्टने णिच्- ल्युट् । २ भोजनार्द्यं परितो भक्ष्यादेरर्पणे य । तत्र श्राद्धे परिवेषणप्रकारादि श्रा० त० उक्तं यथा मनुः “पाणिभ्यां तूपसंगृह्य स्वयमन्नस्य वर्द्धितम् । वि- प्रान्तिके पितॄन्ध्यायन् शनकैरुपनिःक्षिशेत्” । अन्नस्येत्रि चष्ठी तृतीयार्थे वर्द्धितं पूरियं पात्रमिति शेषः । उप- निःक्षिपेत् परिवेषणार्थं समीपे धारयेत् तत्रा च पाक- स्थाल्या आकृष्य प्रथमं भोजनपात्रे न देयं किन्तु स्याल्यादिकं पाणिभ्यां पात्रसमीपे भूमौ संस्थाप्य बसा- दुभाभ्यां पाणिभ्यां पात्रान्तरिताभ्यां आद्धे परिवेषणं कुर्य्यात् । “उभाभ्यामपि पाणिभ्यामाहृत्य परिवेषयेत्” इति मत्स्यपुराणात् । यत्तु श्राद्धे परिवेषणञ्च दक्षिण- पाणिमात्रेणैवान्यानभिधानादिति मैथिलोक्तं तन्न “एकेन पाणिना दत्तं शूद्दत्तं न भक्षयेत्” इत्यादि- पुराणीयेनैकपाणिदत्तशूद्रदत्तभक्षणनिषेधेन तन्मात्र- परिवेषणस्यापि निषिद्धत्वात् । पाणिभ्यामपि पात्रान्त- रितं कृत्वा देयम् । “हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ते मोक्ता भुङ्क्ते तु किल्विषम् । तस्मादन्तरितं देयं पर्णेनाथ तृणेन वा । प्रदद्यात् न तु हस्तेन नायसेन कदाचन” इति वशि- ष्ठेन सामान्यतोऽभिधानात् पितृभक्तितरङ्गिण्यामप्येवम् । मनुः “गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयोदधि वृतं मधु । विन्यसेत् यत्नतः सम्यक् भूमावेव समाहितः । भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च मद्यानि [] चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च । उपनीय तु तत्- सर्वं शनकैः सुसमाहितः । आमिषं पानपात्रञ्च भोक्तुर्दक्षिणतो न्यसेत् । परिवेषथेच्च प्रयतो गुणान् सर्वान् प्रचोदयन्” । गुणान् उपकरणानि । भूमावेव न तु व्यञ्जनादिपात्राद्यन्नपात्रोपरि निःक्षिपेत् पात्रा सत्त्वे भोजनपात्रेऽपि” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4257-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवेषणं, क्ली, (परि + विष् + णिच् + ल्युट् ।) वेष्ट- नम् । भोजनार्थं भोजनपात्रे अन्नादेर्दानम् । अथ श्राद्धे परिवेषणं मनुः । “पाणिभ्यान्तूपसंगृह्य स्वयमन्नस्य वर्द्धितम् । विप्रान्तिके पितॄन् ध्यायन् शनकैरुपनिक्षिपेत् ॥ अन्नस्येति तृतीयार्थे षष्ठी वर्द्धितं पूरितं पात्र- मिति शेषः । उपनिक्षिपेत् परिवेषणार्थम् । तथा च पाकस्थाल्या आकृष्य प्रथमं भोजन- पात्रे न देयं किन्तु स्थाल्यादिकं पाणिभ्यां पात्र- समीपे भूमौ संस्थाप्य पश्चात् पाणिभ्यां पात्रा- न्तरिताभ्यां श्राद्धे परिवेषयेत् । उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामाकृष्य परिवेषयेदिति मत्स्यपुरा- णात् । यत्तु श्राद्धे परिवेषणन्तु दक्षिणपाणि- मात्रेणैवाङ्गानभिधानादिति मैथिलोक्तं तन्न । एकेन पाणिना दत्तं शूद्रादत्तं न भक्षयेदित्यादि पुराणीयेन एकपाणिदत्तशूद्रादत्तभक्षणनिषेधेन तन्मात्रपरिवेषणस्यापि निषिद्धत्वात् पाणिभ्या- मपि पात्रान्तरितं कृत्वा देयम् । हस्तदत्ताश्च ये स्नेहा लवणं व्यञ्जनानि च । दातारं नोपतिष्ठन्ते भोक्ता भुङ्क्ते च किल्विषम् ॥ तस्मादन्तरितं देयं पर्णेनाथ तृणेन वा । प्रदद्यान्न तु हस्तेन नायसेन कदाचन ॥ इति वशिष्ठवचनेन सामान्यतोऽभिधानात् । पितृ- भक्तितरङ्गिण्यामप्येवम् । मनुः । गुणांश्च सूपशाकाद्यान् पयो दधि घृतं मधु । विन्यसेद्यत्नतः सम्यग्भूमावेव समाहितः ॥ आमिषं पानपात्रञ्च भोक्तुर्दक्षिणतो न्यसेत् । भक्ष्यं भोज्यञ्च विविधं मूलानि च फलानि च ॥ हृद्यानि चैव मांसानि पानानि सुरभीणि च । उपनीय च तत् सर्व्वं शनकैः सुसमाहितः ॥ परिवेषयेत् प्रयतो गुणान् सर्व्वान् प्रचोदयन् । गुणान् उपकरणानि भूमावेव न तु व्यञ्जनादि- पात्राणि अन्नादि पात्रोपरि निक्षिपेत् ।” इति श्राद्धतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-065-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "परिवेषण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬