🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:53:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कक्षा
kakṣā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कक्षा संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. परिधि ।
२. ग्रह के भ्रमण करने का मार्ग । वह वर्तुलाकार मार्ग जिसमें कोई ग्रह या उपग्रह भ्रमण । करता है । उ॰— इस ग्रहकक्षा की हलचल री, तरल गरल की लघु लहरी । —कामायनी, पृं॰
५. ।
३. तुलना । समता । बराबरी ।
४. श्रेणी । दर्जा ।
५. ड्योढ़ी । देहली ।
६. काँख ।
७. कखरवार । एक रोग जिसमें बगल में फोड़ा होता है ।
८. किसी घर की दीवार या पाख ।
९. काँछ । कछोटा ।
१०. हाथी बाँधने की रस्सी ।
११. एक तौंल । रत्ती ।
१२. कमर । कटि (को॰) । १३ पटुका । कटिबंध (को॰) ।
१४. प्राचीर । चहारदीवारी (को॰) ।
१५. प्रांगण । आँगन (को॰) ।
१३. अंतःपुर (को॰) । १७ । आपत्ति । विरोध (को॰) । १८ शकट या छकडे़ का एक भाग (को॰) ।
१९. पल्ला । पलड़ा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कक्षा f. painful boils in the armpit, Suśr.
a surrounding wall, a wall, any place surrounded by walls (as a courtyard, a secluded portion of a building, a private chamber or room in general), MBh.; BhP.; Mn. &c.
the orbit of a planet, VarBṛS.; Sūryas. &c.
the periphery, circumference, Sūryas. xii, 65
balance, equality, similarity, resemblance, MBh. xii, 7269; VarBṛS. xxvi, 6
emulation, rivalry, object of emulation, Naiṣ.
the jeweller's weight called Retti, L.
objection or reply in argument, L.
a particular part of a carriage, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (241,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्षा स्त्री कष--स । १ उत्तरीयवस्त्रे २ काञ्च्याम् ३ मध्य- बन्धने ४ हस्तिबन्धने च विश्वः ५ मध्ये ६ संशयकोटौ ७ तुल्यतायाञ्च । समकक्षः । कक्षीकृतः क्रोडीकृतः । ८ रा- जान्तःपुरे च तत्र मध्यबन्धने “युधे परैःसह दृढबद्धकक्षया” माघः “कक्षा मध्यबन्धनम्” मल्लि० कक्षशब्दे उक्तार्थेषु च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1607,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कक्षा, स्त्री, (कष-हिंसादौ + सः टाप् च ।) हस्ति- रज्जुः । काञ्ची । गेहप्रकोष्ठकः । (यथा, भागवते ३ । १५ । २७ । “तस्मिन्नतीत्य मुनयः सडसज्जमानाः कक्षाः समानवयसावथ सप्तमायाम्” ॥) भित्तिः । साम्यम् । रथभागः । अन्तरीयपश्चिमा- ञ्चलम् । परिधानवस्त्रस्य पृष्ठतो निहिताञ्चलम् । उद्ग्राहिणी । इति हेमचन्द्रः ॥ (काछा कोँचा आँचल् इत्यादि भाषा ॥ यथाह योगियाज्ञवल्क्यः । “परिधानात् वहिः कक्षा निबद्धा ह्यासुरी भवेत्” ॥) “वामे पृष्ठे तथा नाभौ कक्षात्रयमुदाहृतम् । एभिः कक्षैः परीधत्ते यो विप्रः स शुचिः स्मृतः” ॥ इति स्मृतिः ॥ स्पर्द्धापदम् । इति मेदिनी रुद्रश्च ॥ कक्ष्या । हस्ति- मध्यदेशब्न्धनरज्जुः । इत्यमरटीकायां भरतः ॥ क्षुद्ररोगविशेषः । तस्य लक्षणं यथा, -- “बाहुपार्श्वांसकक्षेषु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् । पित्तप्रकोपसम्मूतां कक्षामित्यभिनिर्दिशेत्” ॥ इति माधवकरः ॥ तच्चिकित्सा यथा, -- “कक्षाञ्च गन्धनाम्नीञ्च चिकित्सति चिकित्सकः । पैत्तिकस्य विसर्पस्य क्रियया पूर्व्वमुक्तया” ॥ इति भावप्रकाशः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-004-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कक्षा" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें