🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:01:29 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

भचक्र
bhacakra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
भचक्र संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. राशियों या ग्रहों के चलने का मार्ग । कक्षा ।
२. नक्षत्रों का समूह । उ॰—२७ नक्षत्रों में भचक्र होने से २७X२१ हैं ।—बृहत्॰, पृ॰ ४९ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
भ—चक्र n. the whole multitude of stars or asterisms, ib.; Var.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (742,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भचक्र न० गानां नक्षत्राणां राशीनां वा चक्रम् । १ राशि- चक्रे २ नक्षत्रचक्रे च “भ्रमावर्तो भचक्रेऽस्मिन् ध्रुवो नाभौ व्यवस्थितः । आराचक्रे त्विन्दुभौमौ शुक्रजीवशनैश्चराः । राहुः केतुरगस्त्यश्च नक्षत्राण्यथ राशयः । यदा दिक्षु च अष्टाशु मेरोर्भूगोलकोद्भवा । कृआया भवेत्तदा रात्रिः स्याच्च तद्विरहाद्दिनम् । सूर्य्येन्द्वोरुपरागस्तु गोलक- च्छायया भवेत् । अन्योन्ययोस्तयोरेव व्यासयोरेव कार- [] णात् । ग्रासमोक्षौ तु जायेते तत्रातः पूर्वपश्चिमौ । तत्र पुण्यफलाद्भागः कृतो राहीस्तु विष्णुना” वह्निपु० । अधिकं मगोलशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4635-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
भचक्रं, क्ली, (भानां राशीनां चक्रम् । भानां स्वस्वसंस्थानविशेषैर्विरचितो गोलाकारः पदार्थः ।) राशिचक्रम् । यथा, -- “भ्रमावर्त्तो भचक्रेऽस्मिन् ध्रुवो नाभौ व्यवस्थितः । आराचक्रे त्विन्दुभौमौ शुक्रजीवशनैश्चराः ॥ राहुः केतुरगस्त्यश्च नक्षत्राण्यथ राशयः । यदा दिक्षु च अष्टासु मेरोर्भूगोलकोद्भवा ॥ छाया भवेत्तदा रात्रिः स्याच्च तद्विरहा- द्दिनम् । सूर्य्येन्दोरुपरागस्तु गोलकच्छायया भवेत् ॥ अन्योन्ययोस्तयोरेव व्यापयोरेव कारणात् ॥ ग्रासमोक्षौ तु जायेते तत्रातः पूर्व्वपश्चिमौ ॥ तत्र पुण्यफलाद्भागः कृतो राहोस्तु विष्णुना ॥” इत्याद्ये वह्निपुराणे गणभेदनामाध्यायः ॥ * ॥ अथ भचक्रभ्रमणव्यवस्थामाह । “निरक्षदेशे क्षितिमण्डलोपगौ ध्रुवौ नरः पश्यति दक्षिणोत्तरौ । तदाश्रितं खे जलयन्त्रवत् सदा भ्रमद्भचक्रं निजमस्तकोपरि ॥ उदग्दिशं याति यथा यथा नर- स्तथा तथा खान्नतमृक्षमण्डलम् । उदग्ध्रुवं पश्यति चोन्नतं क्षिते- स्तदन्तरे योजनजाः पलांशकाः ॥ योजनसंख्या भांशै ३६० र्गुणिता कुपरिधिहृता ४९६७ भवन्त्यंशाः । [] भूमौ कक्षायां वा भागेभ्यो योजनानि च व्यस्तम् ॥” इति सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्यायः ॥ (भानां नक्षत्राणां चक्रमितिविग्रहे नक्षत्र- चक्रम् । नक्षत्रसमूहश्च ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-477-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "भचक्र" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें