🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:15:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

मेखला
mekhalā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) (2.6.109) कांची · सप्तकी · रशना
उसका बन्धन (2.8.90)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
मेखला संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. वह वस्तु जो किसी दुसरी वस्तु के मध्य भाग में उसे चारो ओर से घेरे हुए पड़ी हो । २ सिकड़ी या माला के आकार का एक गहना जो कमर को घेरकर पहना जाता है । करघनी । तागड़ी । किंकिणी । पर्या॰—सप्तकी । कांची । रशना । रसना । कक्षा । कलाप ।
३. कमर में लपेटकर पहनने का सुत या डोरी । करधनी । जैसे, मुंजमेखला ।
४. कोई मंडलाकार वस्तु । गील घेरा । मंडल । मँडरा ।
५. पेटी या कमरबंद जिसमें तलवार बाँधी जाती है ।
६. तलवार की मुठ (को॰) ।
७. डंडे मूसल आदि के छोर पर या औजारों के मुठ पर लगा हुआ लोहे आदि के घेरदार बंद । सामी । साम ।
८. पर्वत का मध्यभाग ।
९. नर्मदा नदी ।
१०. पृश्निपर्णी ।
११. होमकुंड के ऊपर चारों ओर बना हुआ मिट्टी का घेरा ।
१२. यज्ञवेष्टन सुत्र ।
१३. कपड़े का टुकड़ा जो साधु लोग गले में डाले रहते हैं । कफनी । अलफी ।
१४. घोड़े का तंग । जीन कसने का तस्मा (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेखला f. See below.
मेखला f. a girdle, belt, zone (as worn by men or women, but esp. that worn by the men of the first three classes; accord. to Mn. ii, 42 that of a Brāhman ought to be of मुञ्ज [accord. to, ii, 169 = यज्ञोपवीत, q.v.]; that of a Kṣatriya, of मूर्वा; that of a Vaiśya, of शण or hemp, IW. p. 240), AV. &c. &c.;
the girth of a horse, Kathās.
a band or fillet, L.
(ifc. f(आ). ) anything girding or surrounding (cf. सागर-म्˚)
investiture with the girdle and the ceremony connected with it, VarBṛS.
a sword-belt, baldric, L.
a sword-knot or string fastened to the hilt, L.
the cords or lines drawn round an altar (on the four sides of the hole or receptacle in which the sacrificial fire is deposited), BhP.
the hips (as the place of the girdle), L.
the slope of a mountain (cf. नितम्ब), Kālid.
a partic. part of the fire-receptacle, Hcat.
Hemionitis Cordifolia, L.
N. of the river Narma-dā (prob. w.r. for मेकला), L.
of a place (?), Vās., Introd.
of various women, Viddh.; Kathās.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (831,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
मेखला 1 A belt, girdle, waistband, zone in general (fig. also); anything which girds or surrounds; मही सागरमेखला ‘the sea-girt earth’; रत्नानुविद्धार्णवमेखलाया दिशः सपत्नी भव दक्षिणस्याः R. 6. 63; Rs. 6. 2. --2 Particularly, the girdle or zone of a woman; नितंबबिंबैः सदुकूलमेखलैः Rs. 1. 4, 6: R. 8. 64; मेखलागुणैरुत गोत्रस्खलितेषु बंधनं Ku. 4. 8. --3 The triple girdle worn by the first three castes; cf Ms. 2. 42. --4 The slope of a mountain (नितंब); आमेखलं संचरतां घताना Ku. 1. 5; Me. 12. --5 The hips. --6 A sword-belt. --7 A swordknot or string fastened to the hilt. --8 The girth of a horse. --9 N. of the river Narmadā. --Comp. --पदं the hips. --बंधः investiture with the girdle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0878-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेखला स्त्री मि--खलच् । “मेखला त्वष्टयष्टिका” उक्ते १ स्त्री- कट्याभूषणभेदे अमरः । उपनयनकाले ब्रह्मचारिधार्य्ये मौञ्ज्यादौ २ कटीसूत्रे “मौञ्जी त्रिवृत् समा श्लक्ष्णा कार्य्या विप्रस्य मेखला । क्षत्रियस्य च मौरीया वैश्यस्य शण- तन्तुजा” मनुः । ३ खड्गादर्मुष्ट्याधारणार्थे ४ उपर्य्यधो- भागेन बन्धे ५ शैलनितम्बे सेदि० ६ नर्मदायां शब्दर० ७ पृश्निपर्ण्याम् राजनि० । होमकुण्डोपरिस्थे मृत्कृते ८ वेष्टनभेदे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4763,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
मेखला, स्त्री, (मीयते प्रक्षिप्यते कायमध्यभागे इति । मि + संज्ञायां खलः गुणश्च स्त्रियां टाप् । इत्यमरटीकायां भरतमतम् ।) स्त्रीकट्याभ- रणम् । चन्द्रहार गोट् इत्यादि भाषा ॥ (यथा, रघुवंशे । ८ । ६४ । “असमाप्य विलासमेखलां किमिदं किन्नरकण्ठि ! सुप्यते ॥”) तत्पर्य्यायः । काञ्ची २ सप्तकी ३ रसना ४ सारसनम् ५ । इत्यमरः । २ । ६ । १०८ ॥ काञ्चिः ६ रशना ७ कक्षा ८ रसनम् ९ रशनम् १० कक्ष्या ११ सप्तका १२ सारशनम् १३ । इति शब्दरत्नावली ॥ कलापः १४ । इति जटाधरः ॥ सारसनं स्त्रीकट्यां वस्त्रग्रन्थनम् । इति स्वामी ॥ केचित्तु । “एकयष्टिर्भवेत् काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका । रसना षोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशकः ॥” इति पठन्ति । इह त्वभेदात् पर्य्यायता । इति भरतः ॥ खड्गादिनिबन्धनम् । इत्यमरः । २ । ८ । ९० ॥ शिक्कनिका । चर्म्मरज्वादि । मुष्टि- दार्ढ्यार्थं उपर्य्यधो लौहबन्धः । इत्येके । इत्यपि भरतः ॥ * ॥ शैलनितम्बः । इति मेदिनी । ले, १२५ ॥ नर्म्मदानदी । इति शब्दरत्नावली ॥ पृश्निपर्णी । इति राजनिर्घण्टः ॥ * ॥ उपनयन- काले धारणीयमुञ्जनिर्म्मितसूत्रत्रयम् । यथा । अथैनं माणवकमाचार्य्यस्त्रिः प्रदक्षिणं त्रिवृत्त- मुञ्जमेखलां परिधापयन् मन्त्रद्वयं वाचयति । इति भवदेवभट्टः ॥ अपि च । गोभिलः । मुञ्ज- काशतासून्यो रसनाः । मुञ्जः शरः । तासूनः शणस्तद्भवा तासूनी । रसना मेखला । तथा च मनुः । “मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्य्या विप्रस्य मेखला । क्षत्त्रियस्य च मौर्व्वीया वैश्यस्य शणतान्तवी ॥ मुञ्जालाभे तु कर्त्तव्या कुशाश्मन्तकवल्वजैः । त्रिवृता ग्रन्थिनैकेन त्रिभिः पञ्चभिरेव वा ॥” इति संस्कारतत्त्वम् ॥ अन्यच्च । “गर्भाष्टमेऽष्टमे वाब्दे स्वसूत्रोक्तविधानतः । दण्डी च मेखली सूत्री कृष्णाजिनधरो मुनिः ॥ मौञ्जी त्रिवृत्समा श्लक्ष्णा कार्य्या विप्रस्य मेखला । मौञ्ज्यभावे कुशेनाहुर्ग्रन्थिनैकेन च त्रिभिः ॥” इति कौर्म्म्ये उपविभागे ११ अध्यायः ॥ होमकुण्डोपरिमृद्घटितवेष्टनविशेषः । यथा, वशिष्ठपञ्चरात्रे । [] “यावान् कुण्डस्य विस्तारः खननं तावदिष्यते । हस्तैके मेखलास्तिस्रो वेदाग्निनयनाङ्गुलाः ॥ कुण्डे द्विहस्ते ता ज्ञेया रसवेदगुणाङ्गुलाः । चतुर्हस्ते तु कुण्डे ता वसुतर्कयुगाङ्गुलाः ॥” मेखला ब्रह्मचारिमेखलावत् कुण्डवेष्टिता मृद्- घटिता ताश्च खातदेशाद्बाह्ये एकाङ्गुलिरूपं कण्ठं परित्यज्य उच्छ्रायेण विस्तारेण चेत्यादि क्रमेण वेदाद्यङ्गुलाः एतद्विपरीतास्तन्त्रान्तरोक्ता व्यवहारविरुद्धाः । वेदाश्चत्वारः अग्नयस्त्रयः नयने द्वे रसाः षट् गुणास्त्रयः । वसुतर्कयुगानि अष्टषट्चत्वारि । पिङ्गलामतेऽपि । खाता- देकाङ्गुलं त्यक्त्वा मेखलानां विधिर्भवेत् । इति तिथ्यादितत्त्वे दुर्गोत्सवतत्त्वम् ॥ (यज्ञवेष्टन- सूत्रम् । यथा, श्रीमद्भागवते । ४ । ५ । १५ । “रुरुजुर्यज्ञपात्राणि तथैकेऽग्नीननाशयन् । कुण्डेष्वमूत्रयन् केचिद्विभिदुर्वेदिमेखलाः ॥” “मेखलाः सीमासूत्राणि ।” इति तट्टीकायां श्रीधरस्वामी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-776-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "मेखला" आता है (18)
कांची मेखला । क्षुद्रघंटिका । करधनीचितिका करधनी । मेखलाकटित्र करधनी । मेखलाकटिसूत्र करगता । कमर में पहनने का डोरा । मेखला । सूत की करधनीश्रोणिसूत्र करधनी । मेखला । खड्गबंधन का सूत्र परतला । तलवार का पट्टाकंधनी कमर में पहनने का एक गहना । किंकिणी । मेखलासिकली करधनी । मेखला । कमर में पहनने की जंजीरकांचीकल्प मेखला । करधनीरसना जिह्वा । जीभ । जवान । यौ॰— रसनामल=जीभ की मैल । रसनामूल=जीभ का मूल भाग …शंपा बिजलीसंपा विद्युत् । बिजलीशर्करी वर्णवृत्त के अंतर्गत चौदह अक्षरों का एक वृत्त । इसके कुल १६, ३८४ भेद ह…शक्करी वर्णवृत्त के अंतर्गत चौदह अक्षरोंवाले छंदों की संज्ञा जिनके नाम इस प्र…शक्वरी उँगलीस्यूना किरण । मरीचि । रश्मिकफनी वह कपड़ा जिसे मुर्दे के गले में डालते हैंश्रृंखल एक प्रकार का आभरण जो प्राचीन काल में पुरुष लोग कमर में पहनते थे । मेखल…श्रृंखला क्रम । सिलसिला
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें