🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:58:31 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कांची
kāṃcī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्त्री की कमर का आभूषण (करधनी) (2.6.109) मेखला · सप्तकी · रशना
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कांची संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ काञ्ची]
१. मेखला । क्षुद्रघंटिका । करधनी । उ॰—नृप माणिक्य सुदेश, दक्षिण तिय जिय भावतो । कटि तट सुपट सुवेश, कल कांची शुभ मंडई ।— राम॰ धर्म॰, पृ॰ १५ । यौ॰—कांचीकल्प । कांचीगुणास्थान । कांचीपद ।
२. गोटा । पट्टा ।
३. गुँजा । घुँघची ।
४. हिंदुओं की सात पुकियों में से एक पुरी जिसे अब कांजीवरम् कहत हैं । विशेष—यह दक्षिण में मद्रास के पास है और एक प्रधान तीर्थ है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
काञ्ची f. (fr. √ कच्; cf. काञ्चि) a girdle (especially a woman's zone or girdle furnished with small bells and other ornaments, रशना), R.; Ragh.; Megh.; BhP.; Suśr.
the plant Abrus precatorius, L.
N. of an ancient city (one of the seven sacred cities of the Hindūs, now Koñjīvaram, not very far from Madras = काञ्ची-वरम्, -पुरम्, RTL. p. 446), VarBṛS.; BhP. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (268,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कांचिः, --ची f. [कांच् बंधने इनि] 1 A woman's girdle or zone furnished with small tinkling bells or other ornaments; एतावता नन्वनुमेयशोभि कांचीगुणस्थानमनिंदितायाः Ku. 1. 37, 3. 55; Me. 28; Śi. 9. 82; R. 6. 43. --2 N. of an ancient city in the south of India, regarded as one of the sacred cities of the Hindus; (for the names of the seven cities, see अवंति). --Comp. --पुरी, नगरी the same as कांची (2). [] --पदं the hips and loins.
कांची See under द्रविड.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0392-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काञ्चि(ञ्ची) स्त्री काचि--बन्धने कर्मणि इन् । रशनायाम् (चन्द्रहार गोट) इत्यादौ कटिबन्धदामभेदे । “स्वकराव- लम्बनविमुक्तगलतकलकाञ्चि काञ्चिदरुणत्तरुणः” माघः । [] काचि--दीप्तौ कर्त्तरि इन् । २ मोक्षदसप्तपुर्य्यन्तर्गतपुरीभेदे च “अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्चिरवन्तिका । पुरी द्वारवती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः” काञ्चिरभिजनोऽस्य अण् तस्य बहुषु लुक् । ३ पित्रादिक्रमेण तत्र वासिषु जनेषु पु० ब० व० । “मूत्रतश्चासृजत् काञ्चींच्छरभांश्चै वै पार्श्वतः” भा० आ० १७५ अ० । कृदिकारान्तत्वात् वा ङीप् उक्तार्थे । “वारिक्षोभात्तरितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः” मेघ० । “पुनः पुनः केशरदामकाञ्चीम्” “काञ्चीगुणस्थानमनि- न्दितायाः” कुमा० । “माहिष्मतीवप्रनितम्बकाञ्चीम्” रघुः । मुक्तिस्थानानान्यकेनीत्युपक्रमे “काञ्ची च त्र्यम्बकं चापि सप्तगोदावरीतटम्” काशी० ६ अ० “जगाम नगरीं काञ्चीं कान्तां त्रिभुवनादपि । लक्ष्मीकान्तः स्वयं साक्षाज्जन्तूस्तत्र निवासिनः । श्रीकान्तानेव कुरुते परत्रेह च निश्चितम् । दृष्ट्वा काञ्चीं कान्तिमतीं कान्तिमद्भिर्निषेविताम् । कान्तिमान- भवत् सोऽपि नाकान्तिस्तत्र कस्यचित्” काशीख० । इत्यञ्च द्विविधा शिवकाञ्ची विष्णुकाञ्ची च पु० प्रसिद्धा । काञ्चीपुरी च दक्षिणस्यां वृ० स० कूर्म्मविभागे उक्ता । अथ दक्षिणेन लङ्केत्युपक्रमे काञ्ची “मरुचीपट्टन चेर्य्यार्य्यकसिं हला ऋषभाः” इति । काञ्चीशब्दस्य प्रस्थशब्दे परे आद्युदा- त्तता । मेखलाभेदश्च “एकयष्टिर्भवेत् काञ्ची मेखला त्वष्ट- यष्टिका । रशना षोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशकः” इत्युक्तलक्षणः । अभेदोपचारादन्ययष्टिकायामपि वत्तिरिति बोध्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1858-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
काञ्ची, स्त्री, (काञ्चि, “कृदिकारान्तत्वात्” वा ङीष् ।) स्त्रीकट्याभरणम् । चन्द्रहार गोट् इत्यादि भाषा । तत्पर्य्यायः ॥ मेखला २ सप्तकी ३ रसना ४ सार- सनम् ५ । इत्यमरः । २ । ६ । १०८ ॥ काञ्चिः ६ रशना ७ कक्षा ८ कक्ष्या ९ सप्तका १० सार- शनम् ११ रसनम् १२ बन्धनम् १३ । इति शब्द- रत्नावली ॥ (“वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः” ॥ इति मेघदूते । ३० ॥) केचित्तु एकयष्टिर्भवेत् काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका । रसना षोडश ज्ञेया कलापः पञ्चविंशकः” ॥ इति पठन्ति इह त्वभेदात् पर्य्यायता । इति तट्टीका ॥ मोक्षदसप्तपुर्य्यन्तर्गतपुरीविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यदुक्तम् । “अयोध्या मथुरा माया काशी काञ्ची अवन्तिका । पुरी द्वारावती चैव सप्तैता मोक्षदायिकाः” ॥ इयं हि कूर्म्मविभागे दक्षिणस्यां दिशि स्थिते द्राविडदेशे अनुमीयते ॥) गुञ्जा । इति विश्वः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-081-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कांची" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें