🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:35:39 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

रसना
rasanā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
रसना १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. जिह्वा । जीभ । जवान । यौ॰— रसनामल=जीभ की मैल । रसनामूल=जीभ का मूल भाग । रसानारद=दे॰ रसानारव । रसनालिह=श्वान । कुत्ता । मुहा॰— रसना खोलना=बोलना आरंभ करना । उ॰— हीरामन रसना रस खोला । दै असीस करि अस्तुति बोला ।— जायसी (शब्द॰) । रसना तालू (तारू) से लगाना=बोलना बंद करना । चुप होना । उ॰— रसना तारू सो नहि लावत पीवै पीव पुकारत ।—सूर (शब्द॰) ।
२. न्याय के अनुसार रस या स्वाद, जिसका अनुसार रसना या जीभ से किया जाता है ।
३. रास्ना या नागदौनी नाम की ओषधि ।
४. गंधभद्रा नाम की लता ।
५. करधनी । मेखला ।
६. रस्सी । रज्जु ।
७. लगाम ।
८. चंद्राहार ।
रसना २ क्रि॰ अ॰ [हिं॰ रस+ना (प्रत्य॰)]
१. धीरे धीरे बहना या टपकना । जैसे,— छत में से पानी रसना ।
२. गीला होकर या पानी से भरकर धीरे धीरे जल यौ और कोई द्रव पदार्थ छोड़ना या टपकाना । जैसे,— चंद्रकांत मणि चंद्रमा को देखकर रसने लगती है । मुहा॰— रस रस या रसे रसे=धीरे धीरे । आहिस्ते आहिस्ते । शनैः शनैः । उ॰—(क) रस रस सूख सरित सर पानी । ममता ज्ञान करहिं जिमि ज्ञानी ।—तुलसी (शब्द॰) । (ख) चंचलता अपनी तजिकै रस ही सों रस सुंदर पीजियो ।— परताप (शब्द॰) ।
३. रस में मग्न होना । रस से पूर्ण होना । प्रफुल्लित होना । उ॰— सूर प्रभु नागरी हँसति मन मन रसति बसत मन श्याम बंड़े भागे ।—सूर (शब्द॰) ।
४. तन्मय होना । परिपूर्ण होना । उ॰— (क) चंपकली दल हूँ ते भली पद अँगुलि बाल की रूप रसे है । —केशव (शब्द॰) । (ख) बाँक विभूषण प्रेम ते जहाँ होहिं विपरीत । दर्शन रस तन मन रसत गनि विभ्रम के गीत । —केशव (शब्द॰) ।
५. रसपान करना । रस लेना । उ॰— शिवपूजन हित कनक के कुसूम रसत अलिजाला । मयन नृपति जग जीत की बजी मनौ करनाल ।—गुमान (शब्द॰) ।
६. प्रेम में अनुरक्त होना । मुहब्बत में पड़ना । उ॰— (क) किन सँग रसलु किन सँग बसलू किन सँग रचलू धमार ।— कबीर (शब्द॰) । (ख) तब गोपी रस रसी राम किरपा द्विज- राजी ।— सुधाकर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रसना f. See below
रसना f. the tongue as organ of taste, MaitrUp.; MBh. &c.
N. of two plants (= गन्ध-भद्रा and रास्ना), Bhpr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (870,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रशना, रसना [अश्-युच् रशादेशः cf. Uṇ. 2. 75] 1 A rope, cord. --2 A rein, bridle. --3 A zone, girdle, woman's girdle; रसतु रसनापि तव घनजघनमंडले घोषयतु मन्मथनिदेशं Gīt. 10; R. 7. 10, 8. 58; Me. 35. --4 The tongue; Bv. 1. 111. --Comp. --उपमा a variety of the figure उपमा; it is ‘a string or series’ of comparisons’ which consists in making the Upameya in the first comparison the Upamāna in the second, and so forth; see S. D. 664. --गुणः the cord of a girdle.
रसना See रशना. --Comp. --रदः a bird. --लिह् m. a dog.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0905-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसना स्त्री रस्यतेऽनया रस--करणे ल्युट् अंजा० टाप् । १ जिह्वायाम् अमरः । २ रास्नायां मेदि० । ३ काञ्च्यां हेमच० । ३ रज्जौ च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4797,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
रसना, स्त्री, (रस + युच् । टाप् च ।) जिह्वा । इत्यमरः ॥ (यथा, भागवते । ९ । ४ । १९ । “घ्राणञ्च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥”) तस्याः शुभलक्षणं यथा, -- “तीक्ष्णा दंष्ट्राः समाः श्रेष्ठा जिह्वा रक्ता समा शुभा । श्लक्ष्णा दीर्घा च विज्ञेया तालुः श्वेतो धनक्षये ॥” इति गारुडे ६६ अध्यायः ॥ न्यायमते रसनेन्द्रियग्राह्यो रसो रसत्वादि- सहितः । यथा, -- “रसस्तु रसनाग्राह्यो मधुरादिरनेकधा । सहकारी रसज्ञाया नित्यतादि च पूर्व्ववत् ॥ घ्राणस्य गोचरो गन्धो गन्धत्वादिरपि स्मृतः । तथा रसो रसज्ञायास्तथा शब्दोऽपि च श्रुतेः ॥” इति भाषापरिच्छेदः ॥ “तथारस इति रसत्वादिसहित इत्यर्थः ।” इति सिद्धान्तमुक्तावली ॥ * ॥ रास्ना । इति मेदिनी ॥ (अस्याः पर्य्यायो यथा, -- “रास्ना युक्तरसा रस्या सुवहा रसना रसा । एलापर्णी च सुरसा सुगन्धा श्रेयसी तथा ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥) गन्धभद्रा । इति शब्दचन्द्रिका ॥ काञ्ची । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघौ । ७ । १० । “कस्याश्चिदासीद्रसना तदानीं अङ्गुष्ठमूलार्पितसूत्रशेषा ॥”) रज्जुः । इति संक्षिप्तसारोणादिवृत्तिः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-104-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "रसना" आता है (17)
क्षरण रस रस के चूना । स्राव होना । रसनास्यंद टपकना । चूना । रसनास्यंदन चूना । टपकना । रसना । क्षरण । स्त्रावरसनेंद्रिय रसना, जिससे स्वाद या रस लिया जाता है । जीभलिसान जिह्वा । रसना । जीभचुचाना कण कण या बूँद बूँद करके निकालना । चूना । टपकना । रसना । निचुडना । गरना…रसमाता पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ जीभ । रसना । जवान । (डि॰)श्रवना ^१ क्रि॰ अ॰ बहना । चूना । रसनाविस्त्रुति बहना । चूना । रसनामेखला वह वस्तु जो किसी दुसरी वस्तु के मध्य भाग में उसे चारो ओर से घेरे हुए प…वाणी सरस्वतीविस्रवण बहनाजीभ मुँह के भीतर रहनेवाले लंबे चिपटे मासपिंड के आकार की वह इंद्रिय जिससे क…ओगरना † क्रि॰ अ॰ पानी या और किसी तरल वस्तु का धीरे धीरे टपकना या निकलना । नि…टपकना बूँद बूँद गिरना । किसी द्रव पदार्थ का बिंदु के रूप में ऊपर से थोड़ा थो…रिसना † क्रि॰ स॰ बहुत ही छोटे छोटे छिद्रों द्वारा छन छनकर बाहर निकल जाना । र…पसीजना किसी धन पदार्थ में मिले हुए द्रव अंश का गरमी पाकर या और किसी कारण से र…
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें