🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:12:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

स्यंद
syaṃda
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
स्यंद संज्ञा पुं॰ [सं॰ स्पन्द]
१. टपकना । चूना । रसना ।
२. प्रवाहित होना । बहना ।
३. गलना । पानी होना ।
४. पसीना निकलना । स्वेदोद् गम ।
५. रथ । स्यंदन (को॰) ।
६. शीघ्रतापूर्वक जाना । त्वरित गति (को॰) ।
७. एक प्रकार का चक्षुरोग ।
८. चंद्रमा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यन्द m. flowing, running, streaming, trickling, oozing, Kāv.; Rājat.
fluxion, Suśr.
a partic. disease of the eyes, ib.
trickling perspiration, BhP.
the moon, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1273,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्यंदः [स्यंद्-भावे घञ्] 1 Flowing, trickling. --2 Going rapidly, moving. --3 A car, chariot.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1157-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यन्द स्रवणे भ्वा० आ० लुङि, ऌटि, ऌङि च उभ० अक० ऊदित् वेट् । स्यन्दते ऌदित् अस्यद्त अस्यन्दिष्ट अस्यन्त । तषोपदेशत्वेऽपि विधिबलान्निष्यन्दते इत्यादौ षत्वम् ।
स्यन्द पु० स्यन्द--भावे घञ् । द्रवद्रव्यक्षरणे प्रस्रवे ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5374,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्यन्द, ऊ ङ व ऌ स्रुतौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वा०-आ०-सक०-वेट् ।) अन्तःस्थाद्ययुक्तः । ऊ, अस्यन्दिष्ट अस्यन्त । ङ, स्यन्दते । व, स्यनत्स्यति स्यन्दिष्यति । ऌ, अस्यदत् । लुतिः क्षरणम् । प्रस्यन्दन्मदगन्धलुब्धमधुपेत्यत्र गण कृतानित्यत्वमिति रमानाथः । वस्तुतस्तु प्रस्य- न्दने प्रस्यन्दः पचादित्वादन् ततः प्रस्यन्द इवाचरतीति क्वौ शत्रन्तम् । इति दुर्गादासः ॥
स्यन्दः, पुं, स्यन्दनम् । स्यन्दधातोर्घञ् प्रत्ययेन्न निप्पन्नः ॥ (यथा, राजतरङ्गिण्याम् । १ । २४ । [] “तदमन्दमजस्यन्दसुन्दरेयं निपीयताम् । श्रोत्रशुक्तिपुटैः स्पष्टसङ्गराजतरङ्गिणी ॥” रोगविशेषः । यथा, सुश्रुते । २ । ४६ । “स्यन्दाग्निसादच्छर्द्द्यादीनामयान् जनयेद्बहून् स्वेदोद्गमः । इति श्रीधरस्वामी ॥ यथा, भाग- वते । ५ । ११ । ९ । “यत्रोदिते तस्य समानसूत्रनिपाते निम्लोचति यत्र क्वचन स्यन्देनाभितपतीति ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (5-464-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें