🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:51:13 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

परिवेश
pariveśa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
परिवेश संज्ञा पुं॰ [सं॰] वेष्टन । परिधि । घेरा । उ॰—परिवेशों के सतत बदलते मूल्यों पर ही, अवलंबित रहते अपने हैं मान न मौलिक ।—रजत॰, १०३१ । दे॰ परिवेष ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि-वेश See ˚वेष under परि-विष्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (601,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
परि(री)वेशः(षः) 1 Waiting at meals, distributing food, [] serving up meals. --2 A circle, circlet, halo (of lustre &c.); R. 5. 74, 6. 13; Śi. 5. 52, 17. 9. --3 Especially, the halo round the sun or moon; लक्ष्यते स्म तदनंतरं रविर्बद्धभीमपरिवेषमंडलः R. 11. 59. --4 The circumference of a circle. --5 The disc of the sun or moon. --6 Anything which surrounds or protects.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0680-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवेश(ष) पु० परि + विश--(ष--)घञ् । १ परिधौ २ वेष्टने सूर्य्यचन्द्रमण्डलयोर्वेष्टनाकारे ३ उपसूर्य्यकमण्डले तल्ल- क्षणादिकेवृ० सं० उक्तं यथा “सम्मूर्च्छिता रवीन्द्वोः किरणाः पवनेन मण्डलीभूताः । नानावर्णाकृतयस्तन्वभ्रे व्योम्नि परिवेषाः । ते रक्त- नीलपाण्डुरकापोताभ्राभशबलहरिशुक्लाः । इन्द्रय- मवरुणनिरृतिश्वसनधनेशपितामहाग्निकृताः । धनदः करोति मेचकमन्योऽन्यगुणाश्रयेण चाप्यन्यः । प्रवि- लीयते मुहुर्मुहुरल्पफलः सोऽपि वायुकृतः । चाष- शिखिरजततैलक्षीरजलाभः स्वकालतम्भूतः । अविक- लवृत्तः स्निग्धः परिवेषः शिवसुभिक्षकरः । सकल- गगनानुचारी नैकाभः क्षतजसन्निभो रूक्षः । अस- कलशकटशरासनशृङ्गाटकवत् स्थितः पापः । शिखि- गलसमेऽतिवर्षं बहुवर्णे नृपबधो, भयं धूम्रे । हरि- चापनिभे युद्धान्यशोककसुमप्रभे चापि । वर्णेलैकेन यदा बहुलः स्निग्धः शुराभ्रकाकीर्णः । खर्तौ सद्योवर्षं करीति पीतश्च दीप्तार्कः । दीप्तविहङ्गमृगरुतः कलुषः सन्ध्यात्रयोत्थितोऽतिमहान् । भयकृत्तडिदुल्काद्यैर्हतो नृपं हन्ति शस्त्रेण । प्रतिदिनमर्कहिमांश्वोरहर्निश रक्तयोर्नरेन्द्रबधः । परिविष्टयोरभीक्ष्मं लग्नास्तनभः, स्थयोस्तद्वत् । सेनापतेर्भयकरो द्विमण्डलो नातिशस्त्र- कोपकरः । त्रिप्रभृति शस्तकोपं युवराजभयं नगर रोधम् । वृष्टिस्त्र्यहेण मासेन विग्रहो वा ग्रहेन्दुभ- निरोधे । होराजन्माधिपयोर्जन्मर्क्षे वाशुभो राज्ञः । परिवेषमण्डलगतो रवितनयः क्षुद्रधान्यनाशकरः । जनयति च वातवृष्टिं स्थावरक्वषिकृन्निहन्ता च । भौमे कुमारबलपतिसैन्यानां विद्रवोऽग्निशस्त्रभयम् । जीवे परिवेषगते पुरोहितामात्यनृपपीडा । मन्त्रिस्थावर- लेखकपरिवृद्धिश्चन्द्रजे सुवृष्टिश्च । शुक्रे यायिक्षत्रिय- राज्ञां पीडाऽप्रियं चान्नम् । क्षुदनलमृत्युनराधिप- शस्त्रेम्यी जायते भयं केतौ । परिविष्टे गर्भभयं राहौ व्याधिर्नृपभयं च । युद्धानि विजानीयात् परि- वेषाभ्यन्वरे द्वयोर्ग्र हेयोः । दिवसकृतः शशिनो वा [] क्षुदवृष्टिभयं त्रिषु प्रोक्तम् । याति षतुर्षुनरेन्द्रः सामात्यपुरोहितो वशं मृत्योः । प्रलयमिव विद्गि जगतः पञ्चादिषु मण्डलस्थेषु । ताराग्रहस्य कुर्य्यात् पृथगेव समुत्थितो नरेन्द्रवधम् । नक्षत्राणामथ वा यदि केतोर्नो- दयो भवति । विप्रक्षत्रियबिट्छूद्रहा भवेत् प्रतिपदादिषु क्रमशः । श्रेणीपुरकोशानां पजम्यादिष्वशुभकारी । युवराजस्याष्टम्यां परतस्त्रिषु पार्थिवस्य दोषकरः । पुर- रोधो द्वादश्यां सैन्यक्षोभस्त्रयोदश्याम् । नरपतिपत्नी- पोडां परिवेषोऽभ्युत्थितश्चतुर्दश्याम् । कुर्य्यात् तु पञ्च- दश्यां पीडां मनुजाधिपम्यैव । नागरकाणामभ्यन्तर- स्थिता यायिनां च बाह्यस्था । परियेषमध्यरेखा वि- ज्ञेयाक्रन्दसाराणाम् । रक्तः श्यामो रूक्षश्च भवति येषां पराजयस्तेषाम् । स्निग्धः श्वेतो द्युतिमान् येषां भागो जयस्तेषाम् ।”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4256-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
परिवेशः, पुं, (परितो विशतीति । परि + विश् + घञ् ।) वेष्टनम् । परिधिः । इनि मेदिनी । शे । ३७ ॥ “वातेन मण्डलीभूताः सूर्य्याचन्द्रमसोः कराः । मालाभा व्योम्नि तनुते परिवेशः प्रकीर्त्तितः ॥” इति भरतधृतसाहसाङ्कः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-064-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "परिवेश" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें