🕉️ 20 November 2026, Friday · 01:33:21 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इतिहास
itihāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
प्राचीन घटनाओं का वर्णन (1.6.4) पुरावृत्त · उदात्त
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इतिहास संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और उनसे संबंध रखनेवाले पुरुषों का कालक्रम से वर्णन । तवारीख । उ॰—यद्यपि हमें इतिहास अपना प्राप्त पूरा है नहीं ।— भारत॰, पृ॰ ४ ।
२. वह पुस्तक जिसमें बीती हुई प्रसिद्ध घटनाओं और भूत पुरुषों का वर्णन हो । उ॰—अब भी 'लिखित मुनि' का चरित वह लिखित है इतिहास में ।— भारत॰, पृ॰ १० ।
१. किसी विषय में संबंधित तथ्यों का आदिकाल से वर्तमान समय तक का क्रमबद्ध वर्णन । जैसे— किसी शास्त्र, कला, संस्कृति का इतिहास ।
२. कथा । वृत्त । उ॰—इस अनंत काले शासन का, वह जब उच्छृंखल इतिहास ।—कामायनी, पृ॰ ३८ । यौ॰.— इतिहासकार=इतिहास लिखनेवाला । इतिवृत्त लेखक । इतिहासज्ञ=इतिहास का जानकार । इतिहासवेत्ता= इतिहासज्ञ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इति—हास see below
इति-हास m. (इति-ह-आस, ‘so indeed it was’), talk, legend, tradition, history, traditional accounts of former events, heroic history, ŚBr.; MBh.; Mn. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1320,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इतिहासः [fr. इति-ह-आस (3rd. pers. sing. Perf. of अस् to be); so it has been] 1 History (legendary or traditional); धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितं । पूर्ववृत्तं कपायुक्तमितिहासं प्रचक्षते ॥ --2 Heroic history (such as the Mahābhārata). --3 Historical evidence, tradition (which is recognized as a proof by the Paurāṇikas). --Comp. --निबंधनं legendary composition or narrative; Ś. 3. --पुराणं history and legendary stories. --वादः historical story, legend; Māl. 3. 3.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0276-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इतिहास पु० इतिह पारपार्य्योपदेश आस्तेऽस्मिन् आस- आधारेघञ् ६ त० । “धर्मार्थकाममोक्षाणामुपदेशसमन्वितम् । पूर्बवृत्तकथाथुक्तमितिहासं प्रचक्षते” इत्यक्तलक्षणे पुरावृत्त- प्रकाशके भारतादिग्रन्थे । “इतिहासपुराणाद्यैः षष्ठं सप्तमं नयेत्” दक्षः “खाध्यायं श्रावयेत् पित्र्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च” मनुः । “वाकोवाक्येतिहासपुराणः पञ्चमोवेदानां वेदः” छा० उ० “इतिहासोत्तमादस्माज् जायन्ते कवि बद्धयः । पञ्चभ्य इव भूतेभ्योलोकसंविधयस्त्रयः । भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् । संस्कारोपगतां ब्राह्मों ना- नाशास्त्रोपवृंहिताम्” भा० आ० १ अ० इत्युक्ते, भारतस्येति हासरूपत्वम् । “इतिहासपुराणाद्यैर्वेदं समुपवृंहयेत्” स्मृतिः । २ अन्यस्मिन् पुरावृत्ते स च भारते शातिप- [] र्व्वादौ “अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्” इत्यनेन बहुकत्वो दर्शितः । “नवमेऽहनि तार्क्ष्योवै वैपश्चितस्तस्य वयांसि विशस्तानीमान्यासत इति वयांसि ब्रह्मचारिण इत्युपसमानीताः स्युस्तानुपदिशतीतिहासोवेदः सोयमि- तीतिहासमाचक्षीत” आश्व० श्रौ० वेदभागविशेषस्यैवेतिहा- सरूपत्वमुक्तम् । तच्च पुरावृत्तप्रतिपादकत्वात् तथेति बोध्यम् तदभिप्रायेणैव “वाकोव्याक्येतिहासपुराण इति” छान्दोग्यवाक्यमिति द्रष्टव्यम् । पौराणिकमतसिद्धे ३ ऐतिह्ये प्रमाणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0925-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इतिहासः, पुं, (इतिह आस्तेऽस्मिन् । इतिह + आस + घञ् ।) पूब्बवृत्तान्तः । पाचीनकथा । तत्पर्य्यायः । पुरावृत्तः २ । इत्यमरः ॥ (यथा, मनुः । ३ । २३२ । “आख्यानानीतिहासांश्च पुराणानि खिलानि च” ।) व्यासादिप्रणीतभारतादिग्रन्थः । इति भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इतिहास" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें