🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:23:49 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

इति
iti
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
'इति' — कारण, प्रकरण, उत्कर्ष, आरम्भ (आदि), समाप्ति (3.3.260)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
इति १ अव्य [सं॰] समाप्तिसूचक अव्यय ।
इति २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] समाप्ति । पूर्णता । जैसे, अब तुम्हारी पढ़ाई की इति हो गई ।
२. गति । गमन ।
३. ज्ञान (को॰) । क्रि॰ प्र॰—करना ।—होना । यौ॰.—इतिकर्तव्यता । इतिवृत्ता । इतिहास । इतिश्री ।
इति ३ क्रि॰ वि॰ इस प्रकार । ऐसा । उ॰—(क) अचर—चर—रूप हरि सर्वगत सर्वदा बसत, इति बासना धूप दीजै ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ४७९ । (ख) इति बदत तुलसीदास ।—तुलसी ग्रं॰, पृ॰ ७८ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. इति f. इत्यै (dat.) See √ इ above
(for 2. इति See s.v.)
2. इति ind. (fr. pronominal base 3. इ), in this manner, thus (in its original signification इति refers to something that has been said or thought, or lays stress on what precedes; in the Brāhmaṇas it is often equivalent to ‘as you know’, reminding the hearer or reader of certain customs, conditions, &c. supposed to be known to him). In quotations of every kind इति means that the preceding words are the very words which some person has or might have spoken, and placed thus at the end of a speech it serves the purpose of inverted commas (इत्य् उक्त्वा, having so said; इति कृत्वा, having so considered, having so decided). It may often have reference merely to what is passing in the mind, e.g. बालो ऽपि नावमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः, a king, though a child, is not to be despised, saying to one's self, ‘he is a mortal’, (Gr. 928.) In dram. इति तथा करोति means ‘after these words he acts thus’. Sometimes इति is used to include under one head a number of separate objects aggregated together (e.g. इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः । अलोभ इति मार्गो ऽयम्, ‘sacrificing, studying, liberality, penance, truth, patience, self-restraint, absence of desire’, this course of conduct, &c.) इति is sometimes followed by एवम्, इव, or a demonstrative pronoun pleonastically (e.g. ताम् ब्रूयाद् भवतीत्य् एवम्, her he may call ‘lady’, thus). इति may form an adverbial compound with the name of an author (e.g. इति-पाणिनि, thus according to Pāṇini). It may also express the act of calling attention (lo! behold!) It may have some other significations, e.g. something additional (as in इत्यादि, et cætera), order, arrangement specific or distinctive, and identity. It is used by native commentators after quoting a rule to express ‘according to such a rule’ (e.g. अनुदात्तङित इत्य् आत्मनेपदम् भवति, according to the rule of Pāṇini, i, 3, 12, the Ātmane-pada takes place). किम् इति = किम्, wherefore, why? (In the Śatapatha-brāhmaṇa ति occurs for इति; cf. Prākṛt ti and tti.)
‘and so forth’ (इति चेति च, ‘thus and thus’, ‘in this and that manner’), MBh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (163,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
इतिः f. Going, moving.
इति ind. 1 This particle is most generally used to report the very words spoken or supposed to be spoken by some one, as represented by the quotation marks in English. The speech reported may be (1) a single word used merely to express what the form of the word is, when it is used as it is (शब्दस्वरूपद्योतक); राम रामेति रामेति कूजंतं मधुराक्षरं Rām.; अत एव गवित्याह Bhartṛ.; (2) or a substantive, which must be put in the nominative case when its meaning is to be indicated (प्रातिपदिकार्थद्योतक); चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरा… क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः Śi. 1. 3; अवैमि चैनामनघेति R. 14. 40; दिलीप इति राजेंदुः R. 1. 12; sometimes with acc. कैवर्तमिति यं प्राहुः Ms. 10. 34; Bg. 6. 2; (3) or a whole sentence when इति is merely used at the end of that sentence; (वाक्यार्थद्योतक); ज्ञास्यसि कियद्भुजो मे रक्षति मौर्वीकिणांक इति Ś. 1. 13; तयोर्मुनिकुमारयोरन्यतरःकथयति अक्षमालामुपयाचितुमागतोस्मीति K. 151. --2 Besides this general sense इति has the following senses:-- (a) Cause, [] as expressed by ‘because’, ‘since’, ‘on the ground that’, in English; वैदेशिकोस्मीति पृच्छामि U.; पुराणमित्येव न साधु सर्वं M. 1. 2; oft. with किं q. v. (b) Purpose or motive, as expressed by ‘that’ ‘in order that’ शरीरस्य विनाशो मा भूदिति मयेदमुत्क्षिप्य समानीतं K. 320; R. 1. 37. (c) Thus, to mark the conclusion (opp. अथ); इति प्रथमोंऽकः thus or here ends the first Act. (d) It is often used to include under one head a number of separate objects grouped together; पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि T. S. (e) So, thus, in this manner; इत्युक्तवंतं परिरभ्य दोर्भ्यां Ki. 11. 80. (f) Of this nature or description; गौरश्वः पुरुषो हस्तीति जातिः. (g) As follows, to the following effect; रामामिधानो हरिरित्युवाच R. 13. 1. (h) As for, in the capacity of, as regards, showing capacity or relation; पितेति स पूज्यः, अध्यापक इति निंद्यः, शीघ्रमिति सुकरं, निभृतमिति चिंतनीयं भवेत् Ś. 3. (i) It is often used with the name of an author to form an Avyayībhāva comp; इतिपाणिनि thus according to Pāṇini. (j) Illustration (usually with आदि); इंदुरिंदुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः Chandr.; गौः शुक्लश्चलो डित्थ इत्यादौ K. P. 2. (k) A quotation or an opinion accepted; इति पाणिनिः, इत्यापिशलिः, इत्यमरः, विश्वः &c. (l) It is often used by commentators after quoting a rule in the sense of ‘according to such a rule’; शकि लिङ् च ( P. III. 3. 172) इति शक्यार्थे लिङ् Malli. Other senses mentioned are:-- (m.) Manifestation. (n.) Order. (o) Arrangement. (p) Identity. (q) Proximity. (r) Visibility. (s) Excess or superiority. (t) Requiring. (इति स्वरूपे सान्निध्ये विवक्षानियमे मते । हेतौ प्रकारप्रत्यक्षप्रकाशेप्यवधारणे, एवमर्थे समाप्तौ च ॥ Hem.). --Comp. --अर्थः sum and substance, meaning in short (often used by commentators). --अर्थं ind. for this purpose, hence. --आदि a. having such a thing or things at the beginning, so forth, et cætera (&c.). --उक्तं information, report. --कथ a. {1} not fit to be believed, untrustworthy. {2} wicked, lost. --(था) a meaningless or nonsensical talk. --कर्तव्य, --करणीय [] a. proper or necessary to be done according to certain rules. --(व्यं, --यं) duty, obligation; एवं सर्वं विधायेदमितिकर्तव्यमात्मनः Ms. 7. 142, Ki. 7. 17; ˚ता, --कार्यता, कृत्यता any proper or necessary duty, obligation; इतिकर्तव्यतामूढः wholly at a loss what to do, embarrassed, perplexed. --मात्र a. of such extent or quality. --वृत्तं {1} occurrence, event {2} a tale, story.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0273-1)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इति अव्य० इण--क्तिच् । १ हेतौ, २ प्रकाशने, ३ निदर्शने, ४ प्रकारे, ५ अनुकर्षे, ६ समाप्तौ, ७ प्रकरणे, ८ स्वरूपे, ९ सान्निध्ये, १० विवक्षानियमे, ११ मते, १२ प्रत्यक्षे, २३ अव- धारणे, १४ व्यवस्थायाम्, १५ परामर्शे, १६ माने, १७ इत्थ- मर्थे, १८ प्रकर्षे, १९ उपक्रमे च । तत्र स्वरूपद्योतकता त्रिधा शब्दस्वरूपद्योतकता प्रातिपादिकार्थद्योतकता वाक्यार्थ द्योतकता चेति भेदात् । तत्र शब्दस्वरूपद्योतकत्वे तद्योगे न प्रथमा । “कृष्णेति मङ्गल नाम यस्य वाचि प्रवर्त्तते” पुरा० “अतएव गवित्याह भूसत्तायामितीदृशम्” भर्त्तृहरिः “रामरामेति रामेति कूजन्तं मधुरं वचः” रामा० “रामेति रामभद्रेति रामचन्द्रेति वा जपन्” रामकवचम् । प्रातिपदिकार्थद्योतकत्वे प्रथमा । “चयस्त्विषामित्यवधारितं पुरस्ततः शरीरीति विभाविता- कृतिम् । विभुर्विभक्तावयवं पुमानिति क्रमादमुं नारद इत्यबोधि सः” माघः । “दशरथ इत्युदाहृतः” भट्टिः । “वदन्त्यपर्ण्णेति च तां पुराविदः” कुमा० । वाक्यार्थ- द्योतकत्वे न प्रथमा निपातेनाभिहिते प्रतिपादिकार्थे एव प्रथमाविधानात् वाक्यस्य च शक्त्या लक्षणया वा एकार्थ- बोधकत्त्वाभावेन प्रातिपदिकत्वाभावात् “भूसत्तायामिती- दृशम्” भर्त्तृ० “श्रुतार्थस्य परित्यागादश्रुताश्रुतार्थस्य कल्वनात् । प्राप्तस्य बाधादित्येवं पारसंख्या त्रिदोषिका” मीमांसाका० । तत्र हेतौ “इतीव धारामवधीर्य्य” नैष० “इति स्म सा कारुतरेण लेखितम्” नैष० । प्रकारे “इति मदमदनाभ्यां रागिणः स्पष्टरागाः” माघः प्रकाशार्थे इतिहरि इत्यादौ अव्ययी० इदमर्थे “विरोधिसिद्धमिति- कर्त्तुमुद्यतम्” प्रकरणे इतिकृत्यमितिकर्त्तव्यम् । इति- वृत्तम् । भावे क्तिन् । २० गतौ २१ ज्ञाने च स्त्री “प्रासावीद्द्विपत्प्र चतुष्पदित्यै” ऋ० १, १२४, १” । २२ ऋषिभेदे पु० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0924,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
इति, व्य, (इण् + क्तिच् ।) हेतुः । (यथा, रघुः । २ । २२ । “वत्सोत्सुकापि स्तिमिता सपर्य्यां, प्रत्यग्रहीत्सेति ननन्दतुस्तौ” ।) प्रकरणम् । (यथा, मनुः । २ । १५ ॥ “उदितेऽनुदिते चैव समयाध्युसिते तथा । सर्व्वथा वर्त्तते यज्ञ इतीयं वैदिकी श्रुतिः” ॥) प्रकाशः । (यथा, रघुः । १ । १२ । “दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव” ॥) आदिः । समाप्तिः । इत्यमरः ॥ निदर्शनम् । (“आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः” । इति मनुः । १ । १० ।) प्रकारः । अनुकर्षः । पर- कृतिः । इति मेदिनी ॥ (विवक्षानियमः । प्रत्यक्षं । अवधारणं । परामर्शः । मानम् । इत्थमर्थः । एवार्थः । “गुणानित्येव तान् विद्धि” । इति रामायणे । १ म काण्डे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-205-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "इति" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें