🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अंत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्त] [वि॰ अंतिम, अंत्य]
१. वह स्थान जहाँ से किसी वस्तु का अंत हो । सामाप्ति । आखीर । अवसान । इति । उ॰— बन कर अंत कतहुँ नहिँ पावहिँ ।—तुलसी (शब्द॰) ।
२. वह समय जहाँ के किसी वस्तु की समाप्ति हो । उ॰— दिन के अंत फिरी दोउ अनी— तुलसी (शब्द॰) । विशेष— इस शब्द में 'में और 'को' विभक्ति लगने से आखिरकार', 'निदान' अर्थ होता है । क्रि॰ प्र॰— करना । —होना ।
३. शोष भाग । अंतिम भाग । पिछला अंश । उ॰— 'रजनी सु अंत महुरत्त बंभ' । —पृ॰ रा॰, ६६ । १६६२ । मुहा॰— अंत बनना = अंतिम भाग का अच्छा होना । अंत बिगड़ना । = अंतिम वा पिछले भाग का बुरा होना ।
४. पार । छोर । सीमा । हद । अवधि । पराकाष्ठा । उ॰— 'अस अँवराउ सधन बन, बरनि न पारौ अंत । —जायसी (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰— करना = हद करना । उ॰— तुमने तो हँसी का अंत कर दिया (शब्द॰) ।-पाना । —होना ।
५. अतंकाल । मरण । मृत्य । उ॰— (क) 'जान्यों सुअंत प्रथि राज अप्प । भिन्नौ जगति द्रुग्ग सुजप्प । —पृ॰ रा॰, ३७ । ४५७ । (ख) 'अंत राम कहि आवत नाहीं' । —तुलसी (शब्द॰) ।
६. नाशा । विनाश । उ॰— 'कहै पदमाकर त्निकूट ही की ढाहि ड़ारौ ड़ारत करेई जातुधानन को अंत हौ । -पदमाकर (शब्द॰) । क्रि॰ प्र॰— करना ।— होना ।
७. परिणाम । फल । नतीजा । उ॰— (क) अंत भले का भला ।—कहावत (शब्द॰) । (ख) 'बुरे काम का अंत बुरा होता है' (शब्द॰) ।
८. प्रलय (ड़ि॰)
९. सामीत्य । निकटता । (को॰)
१०. प्रतिवेश । पड़ोस (को॰) ।
११. निबटारा । निबटाव (को॰) ।
१२. किसी समस्या का समाधान या निर्णय (को॰) ।
१३. निश्चय (को॰) ।
१४. समास का अंतिम शब्द (को॰) ।
१५. शब्द का अंतिम अक्षर (को॰) ।
१६. प्रकृति । अवस्था (को॰) ।
१७. स्वभाव (को॰) ।
१८. पूर्ण योग या राशि (को॰) ।
१९. वह संख्या जिसे लिखने में १२ अंक लिखने पड़े । एक खरब या सौ अरब की संख्या ।— भा॰ प्रा॰, लि॰, पृ॰ १२ । २० भीतरी भाग (को॰) ।
अंत २ वि॰
१. समीप । निकट ।
२. बाहर । दूर ।
३. अंतिम (को॰) ।
४. सुंदर । प्यारा (को॰) ।
५. सबसे छोटा (को॰) ।
६. निम्न । भ्रष्ट (को॰) ।
अंत पु ३ क्रि॰ वि॰ अंत में अखिरकार । निदान । उ॰— (क) उघरे अंत न होहि निबाहू । —तुलसी (शब्द॰) । (ख) कोटि जतन कोऊ करौ परै न प्रकृतिहि बीच । नल बल जल ऊँचौ चढै़ अंत नीच कौ नीच । —बिहारी (शब्द॰) ।
अंत पु ४ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्तस्]
१. अंतःकरण । ह्वॉदय़ । जी । मन । जैसे 'तुम अपने अंत की बात कहों'; 'मै तुम्हे अंत से चाहता हूँ' (शब्द॰) ।
२. भेद । रहस्य । छिपा हुआ भाव । मन की बात । उ॰— 'काहू को न देती इन बातन को अंत लै इकंत कंत मानि कै अनंत सुख ठानती' । —भिखारी,॰ ग्रं॰ भा॰
१. पृ॰ १५६ । मुहा॰— अंत पाना = भैद पाना । पता पाना । अंत लेना = भेद लेना । मन का भाव जानना । मन छूना । उ॰— हे द्बिज मैं ही धर्म लेन आयों तव अंता । —विश्राम॰ (शब्द॰) ।
अंत पु ७ संज्ञा पुं॰ [सं॰ अन्त्र॰, प्र॰ अंत] । आँत , अंतड़ी । उ॰— (क) जिमि जिमि अंत रुलंच लप्ष दल तिन गनि तिम तिम । —पृ॰ रा॰, ६१ । २२७३ । (ख) झरे शोन धारा परै पेट ते अंत । —सुजान (शब्द॰) ।
अंत पु ६ क्रि॰ वि॰[सं॰ अन्यत्त, प्रा॰ अष्णात्त, अन्नत हिं॰ अनत- अंत] और जगह । और ठौर । दूसरी जगह । और कहीं । दूर । अलग । जुदा ।उ॰— (क) कुंज कुंज में क्रीड़ा वरि करि गोपिन को सुख दैहौं । गोप सखन सँग खेलत डोलौं ब्रज तजि अंत न जैहौं —सूर (शब्द॰) । (ख) एक ठाँव यहि थिर न नहाहीं । रस लै खेलि अंत कहुँ जाही । —जायसी (शब्द॰) । (ग) धनि रहीम गति मीन की जल बिछुरत जिय जाय । जियत कंज तजि अंत बसि कहा भौंर कौ भाय ।— रहीम (शब्द॰) ।
अंत में जब युधष्ठिर के मुख से 'अश्वत्थामा मारा गया हाथी' यह सुना तब पुत्रशोक में नीचा सिर करके वे डूब गए । इसा अवसर पर धृष्टद्युम्न ने उनका सिर काट लिया ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अन्त m. end, limit, boundary, term
end of a texture
end, conclusion
end of life, death, destruction (in these latter senses sometimes neut.)
a final syllable, termination
last word of a compound
pause, settlement, definite ascertainment, certainty
whole amount
border, outskirt (e.g. ग्रामान्ते, in the outskirts of the village)
nearness, proximity, presence
inner part, inside
condition, nature
अन्त mfn. near, handsome, agreeable, L.
अन्त [cf. Goth. andeis, Theme andja; Germ. Ende; Eng. end: with अन्त are also compared the Gk. ἄντα, ἀντί; Lat. ante; the Goth. anda in anda-vaurd, &c.; and the Germ. ent, e.g. in entsagen].
अन्तः (for अन्तर् See col. 2).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (42,3) स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अंत a. [अम्-तन् Uṇ. 3. 86] 1 Near. --2 Last. --3 Handsome, lovely; Me. 23; Śi. 4. 40, (where, however, the ordinary sense of ‘border’ or ‘skirt’ may do as well, though Malli. renders अंत by रम्य, quoting the authority of शब्दार्णव). --4 Lowest, worst. --5 Youngest. --तः (n. in some senses) 1 (a) End, limit, boundary (in time or space); final limit, last or extreme point; स सागरांतां पृथिवीं प्रशास्ति H. 4. 50 bounded by the ocean, as far as the sea; अपांगौ नेत्रयोरंतौ Ak.; उद्युक्तो विद्यांतमधिगच्छति H. 3. 114 goes to the end of, masters completely; श्रुतस्य यायादयमंतमर्भकस्तथा परेषां युधि चेति पार्थिवः (where अंत also means end or destruction); जीवलोकसुखानामंतं ययौ K. 59 enjoyed all worldly pleasures; आलोकितः खलु रमणीयानामंतः K. 124 end, furthest extremity; दिगंते श्रूयंते Bv. 1. 2. --2 Skirt, border, edge, precinct; a place or ground in general; यत्र रम्यो वनांतः U. 2. 25 forest ground, skirts of the forest; ओदकांतात् स्निग्धो जनोऽनुगंतव्यः Ś. 4; उपवनांतलताः R. 9. 35 as far as the borders or skirts; वृत्तः स नौ संगतयोर्वनांते R. 2. 58, 2. 19; Me. 23. --3 End of a texture, edge, skirt, fringe or hem of a garment; वस्त्र˚; पवनप्रनर्तितांतदेशे [] दुकूले K. 9 (by itself in Veda). --4 Vicinity, proximity, neighbourhood, presence; नाधीयीत श्मशानांते ग्रामांते Ms. 4. 116; Y. 2. 162; 1. 143; गंगाप्रपातांतविरूढशष्पं (गह्वरं) R. 2. 26; पुंसो यमांतं व्रजतः Pt. 2. 115 going into the vicinity or presence of Yama; अन्योन्यामंत्रणं यत्स्याज्जनांते तज्जनांतिकं S. D.; यां तु कुमारस्यांते वाचमभाषथास्तां मे ब्रूहि Śat. Br. (These four senses are allied). --5 End, conclusion, termination (opp. आरंभ or आदि); सेकांते R. 1. 51; दिनांते निहितं R. 4. 1; मासांते, पक्षांते, दशाहांते &c.; एकस्य दुःखस्य न यावदंतं गच्छाम्यहं पारमिवार्णवस्य Pt. 2. 175; व्यसनानि दुरंतानि Ms. 7. 45; दशांतमुपेयिवान् R. 12. 1 going to the end of the period of life (end of the wick); व्यसनं वर्धयत्येव तस्यांतं नाधिगच्छति Pt. 2. 180; oft. in comp. in this sense, and meaning ‘ending in or with,’ ‘ceasing to exist with,’ ‘reaching to the end’; तदंतं तस्य जीवितं H. 1. 91 ends in it; कलहांतानि हर्म्याणि कुवाक्यांतं च सौहृदं । कुराजांतानि राष्ट्राणि कुकर्मांतं यशो नृणां ॥ Pt. 5. 76; फलोदयांताय तपःसमाधये Ku. 5. 6 ending with (lasting till) the attainment of fruit; यौवनांतं वयो यस्मिन् Ku. 6. 44; R. 11. 62, 14. 41; विपदंता ह्यविनीतसंपदः Ki. 2. 52; युगसहस्रांतं ब्राह्मं पुण्यमहर्विदुः Ms. 1. 73 at the end of 1000 Yugas; प्राणांतं दंडं Ms. 8. 359 capital punishment (such as would put an end to life). --6 Death, destruction; end or close of life; धरा गच्छत्यंतं Bh. 3. 71 goes down to destruction; योगेनांते तनुत्यजां R. 1. 8; एका भवेत्स्वस्तिमती त्वदंते 2. 48; 12. 75; ममाप्यंते Ś. 6; अद्य कांतः कृतांतो वा दुःखस्यांतं करिष्यति Udb.; ओषध्यः फलपाकांताः Ms. 1. 46; अंतं या To be destroyed, perish, be ruined. --7 (In gram.) A final syllable or letter of a word; अजंत ending in a vowel; so, हलंत, सुबंत, तिङंत &c. --8 The last word in a compound. --9 Ascertainment, or settlement (of a question); definite or final settlement; pause, final determination, as in सिद्धांत; उभयोरपि दृष्टोंतस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः Bg. 2. 16 (सदसतोः इत्यर्थः). --10 The last portion or the remainder (n. also); निशांतः, वेदांतः, &c. --11 Underneath, inside, inner part; युष्मदीयं च जलांते गृहं Pt. 4 in water, underneath water; सुप्रयुक्तस्य दंभस्य [] ब्रह्माप्यंतं न गच्छति Pt. 1. 202 does not penetrate or dive into, sound, fathom; आशंकितस्यांतं गच्छामि M. 3 shall dive deep into, fully satisfy, my doubts. --12 Total amount, whole number or quantity. --13 A large number. --14 Nature, condition; sort, species; एतदंतास्तु गतयो ब्रह्माद्याः समुदाहृताः Ms. 1. 50. --15 Disposition; essence; शुद्धांतः [cf. Goth. andeis, and; Germ. ende and ent; also Gr. anti; L. ante]. --Comp. --अवशायिन् m. [अंते पर्यंतदेशे अवशेते] a chāṇḍāla. --अवसायेन् [नखकेशानामंतं अवसातुं छेत्तुं शीलमस्य, सो-णिनि] {1} a barber. {2} a chāṇḍāla, low-caste. {3} N. of a sage see अंत्यावसायिन् (अंते पश्चिमे वयसि अवस्यति तत्त्वं निश्चिनोति). --उदात्त a. having the acute accent on the last syllable. --(त्तः) the acute accent on the last syllable; P. VI. 1. 199. --कर, --करण, --कारिन् a. causing death or destruction, fatal, mortal, destructive; क्षत्रियांतकरणोऽपि विक्रमः R. 11. 75 causing the destruction of; राज्यांतकरणावेतौ द्वौ दोषौ पृथिवीक्षितां Ms. 9. 221; अहमंतकरो नूनं ध्वांतस्येव दिवाकरः Bk. --कर्मन् n. death, destruction; णो अंतकर्मणि Dhātupāṭha. --कालः, --वेला time or hour of death; स्थित्वास्यामंतकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति Mb. --कृत् m. death; वर्जयेदंतकृन्मर्त्यं वर्जयेदनिलोऽनलं Rām. --ग a. having gone to the end of, thoroughly conversant or familiar with, (in comp.); शाखांतगमथाध्वर्युं Ms. 3. 145. --गति, --गामिन् a. perishing. --गमनं {1} going to the end, finishing, completing; प्रारब्धस्य ˚नं द्वितीयं बुद्धिलक्षणं {2} death, perishing, dying. --चर a. {1} walking about, going to the borders or frontiers. {2} completing or finishing (as a business &c.). --ज a. last born. --दीपकं a figure of speech (in R
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।