🕉️ 22 November 2026, Sunday · 08:26:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

विसर्जन
visarjana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
विसर्जन संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. परित्याग । छोड़ना । उ॰—अब मुझे प्राण विसर्जन करने में भी आगा पीछा नहीं है ।—राधाकृष्ण (शब्द॰) ।
२. किसी को यह कहकर भेजना कि तुम जाकर अमुक कार्य करो ।
३. विदा होना । चला जाना । प्रस्थान करना ।
४. षोड़शोपचार पूजन में अंतिम उपचार अर्थात् आवाहन किए हुए देवता से पुन: स्वस्थान गमन की प्रार्थना करना ।
५. समाप्ति । अंत । उ॰—कथा विसर्जन होति है सुनौ बीर हनुमान ।—(शब्द॰) ।
६. दान ।
७. मलत्याग (को॰) ।
८. डालना । गिराना (को॰) ।
९. चराने के लिये पशुओं का हाँकना (को॰) ।
१०. प्रतिमा को जल में बहाना (को॰) ।
११. वृषोत्सर्ग । साँड़ छोड़ना (को॰) ।
१२. निर्माण । रचना (को॰) ।
१३. क्षतिग्रस्त करना (को॰) ।
१४. उत्तर देना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
वि-सर्जन m. pl. N. of a family, BhP.
वि-सर्जन n. cessation, end, RV.; ŚrS.; Hariv.
relaxation (of the voice), VS.; ŚBr.
evacuation, RV.
abandoning, deserting, giving up, MBh.; Ragh.
discharge, emission, Mn.; Ragh.
sending forth, dismissal, Yājñ.; MBh. &c.
driving out (cows to pasture), Vās., Introd.
throwing (the image of a deity into holy water, as the concluding rite of a festival), Cat.
setting (a bull) at liberty (on partic. occasions), MW.
giving, bestowing, Kāv.
hurting, casting, shooting, R.
creating, RV.
product, creation, BhP.
answering a question, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
विसर्जनं 1 Emitting, sending forth, pouring down; समतया वसुवृष्टिविसर्जनैः R. 9. 6. --2 Giving away, a gift, donation; R. 9. 6. --3 Voiding; Ms. 4. 48. --4 Casting off, quitting, abandoning; श्रुतदेहविसर्जनः पितुः R. 8. 25. --5 Sending away, dismissal. --6 Allowing (the deity invoked) to go (opp. आवाहन). --7 Setting a bull at liberty on certain occasions.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1001-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विसर्जन न० वि + सृज--ल्युट् । १ दाने अमरः २ त्यागे च । वि + सृज--णिच् ल्युट् । ३ प्रेरणे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4937,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
विसर्ज्जनं, क्ली, (वि + सृज् + ल्युट् ।) दानम् । परित्यागः । इत्यमरः ॥ (यथा, रघुवंशे । ८ । २५ । “श्रुतदेहविसर्ज्जनं पितु- श्चिरमश्रूणि विमुच्य राघवः ॥”) संप्रेषणम् । इति मेदिनी । ने, २०५ ॥ (पुं, यदुवं- शीयानामन्यतमः । यथा, भागवते । ११ । ३० । १८ । “विसर्ज्जनाः कुकुराः कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नुः सुविसृज्य सौहृदम् ॥” विशेषेण सृज्यते इति । वि + सृज + कर्म्मणि ल्युट् । उत्पादिते, त्रि । यथा, भागवते । १० । १६ । ५७ । “त्वया सृष्टमिदं विश्वं धातुर्गुणविसर्ज्जनम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4-461-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "विसर्जन" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬