🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:01:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

त्याग
tyāga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
त्याग संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. किसी पदार्थ पर से अपना स्वत्व हटा लेने अथवा उसे अपने पास से अलग करने की क्रिया । उत्सर्ग । क्रि॰ प्र॰—करना । यौ॰—त्यागपत्र ।
२. किसी बात को छोड़ने की क्रिया । जैसे असत्य का त्याग ।
३. संबंध या लगाव न रखने की क्रिया ।
४. विरक्ति आदि के कारण सांसारिक विषयों और पदार्थों आदि को छोड़ने की क्रिया । विशेष—हिंदुओं के धर्मग्रंथों में इस प्रकार के त्याग का बहुत कुछ माहात्म्य बतलाया गया है । त्याग करनेवाला मनुष्य निष्काम होकर परोपकार के तथा अन्यान्य शुभ कर्म करता रहता है और विषय वासना या सुखोपभोग आदि से किसी प्रकार का संबंध नहीं रहता । ऐसा मनुष्य मुक्ति का अधिकारी समझा जाता है । गीता में त्याग को संन्यास की ही एक विशेष अवस्था माना है । उसके अनुसार काम्य धर्म का परित्याग तो संन्यास है और कर्मों के फल की आशा न रखना त्याग है । मनु के अनुसार संसार की और सब चीजें तो त्याज्य हो सकती हैं, पर माता, पिता, स्त्री और पुत्र त्याज्य नहीं हैं ।
५. दान ।
६. कन्यादान (डिं॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्याग m. (Pāṇ. vi, 1, 216) leaving, abandoning, forsaking, Mn. &c.
quitting (a place, देश-), Pañcat.
discharging, secretion, MBh. xiv, 630; VarBṛS. giving up, resigning, gift, donation, distribution, KātyŚr.; Mn. &c.
sacrificing one's life, RV. iv, 24, 3
liberality, Mn. ii, 97; R. &c.
a sage, L.
cf. आत्म-, तनु-, देह-, प्राण-, शरीर-.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (456,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
त्यागः [त्यज्-भावे घञ्] 1 Leaving, forsaking, abandoning, deserting, separation; न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति Ms. 8. 389, 9. 79. --2 Giving up, resigning, renouncing; Ms. 10. 112; Bg. 12. 11. --3 Gift, donation, giving away as charity; करे श्लाघ्यस्त्यागः Bh. 2. 65; H. 1. 154; त्यागाय संभृतार्थानां R. 1. 17; Pt. 1. 169. --4 Liberality, generosity; R. 1. 22. --5 Secretion, excretion. --6 Dismissing, discharging. --7 Sacrificing oneself. --8 A sage. --Comp. --पत्रं a bill of divorcement. --युत, --शील a. liberal, generous, munificent.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0547-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्याग पु० त्यज--भावे घञ् । उत्सर्गे मूर्तद्रव्यस्य स्वत्वध्वंसा- नुकूलव्यापारे न ममेदमित्याकारे । “न माता न पिता न स्त्री न पुत्रस्त्यागमर्हति” “उन्मत्तं पतितं क्लीवमवीरं पापरोगिणम् । न त्यागोऽस्ति द्विष- न्त्याश्च न च दायापवर्तनम्” मनुः अमूर्तद्रव्यस्य २ वि- योगमात्रे च । त्यागश्च सात्त्विकादिभेदात् त्रिविधः । यथाह गीता “नियतस्य तु सन्न्यासः कर्मणो नोपप- द्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्तितः । दुःखमित्येव यत् कर्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् । कार्य्यमि- त्येव यत् कर्म नियतं कुरुतेऽर्जुन! । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः” । विशेषणाभावात् विशेष्याभावात् उभयाभावाच्च पुनरपि सात्त्विकस्त्यागः त्रिविधः तथा हि फलाभिसन्धिपूर्वककर्मत्यागः सत्यपि कर्मणि फलाभिसन्धित्यागादेकः । स च सात्त्विकत्वा- दादेयः । सत्यपि फलाभिसन्धौ कर्मत्यागात् द्वितीयः । स च दुःखबुद्ध्या कृतो राजसः विपर्य्यासेन कृतस्ता- मसः इति भेदः । द्विविधोऽपि हेयो भवति । फलाभि- सन्धेः कर्मणश्च त्यागात् तृतीयः । स च कर्मानधि- कारिकर्त्तृको नैर्गुण्यरूपः । सोऽपि साधनफलभेदेन द्विविधः । तत्र सात्त्विकेन फलाभिसन्धित्यागपूर्वककर्मानु- ष्ठानरूपेण त्यागेन शुद्धान्तःकरणस्योत्पन्नविविदिषस्य आत्मज्ञानसाधनश्रवणाख्यं वेदान्तविचाराय फलाभिस- न्धिरहितस्यान्तःकरणशुद्धौ सत्यां तत्साधनस्य परित्यागः स एकः साधनभूतो विविदिषासन्न्यास उच्यते । जन्मान्तरकृतसाधनाभ्यासपरिपाकादस्मिन् जन्मनि आदा- वेवोत्पन्नात्मबोधस्य कृतकृत्यस्य स्वत एव फलाभिसन्धेः कर्मणश्च परित्यागः फलभूतः स विद्वत्सन्न्यास इत्यु- च्यते । “त्यागप्रपञ्चरूपस्यचिदात्मत्वावलोकनात् । त्यागो [] हि महतां पूज्यः सद्यो मोक्षमयो यतः । त्यागेन युक्ता दिवमुत्पतन्ति त्यागेन हीना नरकं व्रजन्ति । न त्यागिनां दुष्करमस्ति किञ्चित् त्यागो हि सर्वव्यसनानि हन्ति” शब्दार्थचि० धृतवाक्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3358-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
त्यागः, पुं, (त्यज् + घञ् ।) दानम् । इत्यमरः । २ । ७ । २९ ॥ (यथा, रघुः । १ । ७ । “त्यागाय सम्भृतार्थानां सत्याय मित- भाषिणाम् ॥”) वर्ज्जनम् । इति मेदिनी । गे, ८ ॥ (यथा, मनुः । ८ । ३८९ । “न माता न पिता न स्त्री न पुत्त्रस्त्याग- मर्हति ॥”) विवेकिपुरुषः । इति शब्दरत्नावली ॥ सर्व्व- कर्म्मफलविसर्ज्जनम् । यथा, -- “काम्यानां कर्म्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः । सर्व्वकभफलत्यागं प्राहुस्त्यागं विचक्षणाः ॥ त्याज्यं दोषवदित्येके कर्म्म प्राहुर्म्मनीषिणः । यज्ञदानतपःकर्म्म न त्याज्यमिति चापरे ॥ निश्चयं शृणु मे तत्र त्यागे भरतसत्तम ! । त्यागो हि पुरुषव्याघ्र ! त्रिविधः संप्रकीर्त्तितः ॥ यज्ञो दानं तपः कर्म्म न त्याज्यं कार्य्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ एतान्यपि च कर्म्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्त्तव्यानीति मे पार्थ ! निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ नियतस्य तु सन्न्यासः कर्म्मणो नोपपद्यते । मोहात्तस्य परित्यागस्तामसः परिकीर्त्तितः ॥ दुःखमित्येव यत् कर्म्म कायक्लेशभयात् त्यजेत् । स कृत्वा राजसं त्यागं नैव त्यागफलं लभेत् ॥ कार्य्यमित्येव यत् कर्म्म नियतं क्रियतेऽर्ज्जुन ! । सङ्गं त्यक्त्वा फलञ्चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥” इति श्रीभगवद्गीतायाम् । १८ । २-९ ॥ (त्रि, दाता । यथा, ऋग्वेदे । ४ । २४ । ३ । “मिथो यत्त्यागमुभयासो अग्मन् नरः स्तोकस्य तनयस्य सातौ ॥” “उभयास उभये यजमानाः स्तोतारश्च त्यागं त्थागकर्त्तारं दातारमिन्द्रं अग्मन् उपगच्छन्ति ॥” इति सायङः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-652-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "त्याग" आता है (53)
अंहति दान । त्याग । परित्यागउपरति विषय से विराग । विरति । त्यागउपराम त्याग । उदासीनता । विरामवर्जन त्याग । छोड़नाअपवर्जन त्याग । छोड़नाअपसर्जन विसर्जन । त्यागउत्सर्ग त्याग । छोड़ना । यौ॰—वृषोत्सर्ग । व्रतोत्सर्गउत्सर्जन त्याग । छोड़ना । दानपरित्याग त्यागने का भाव । त्यागत्यजन छोड़ने का काम । त्यागसमुत्सर्ग छोड़ना । त्यागप्रोज्झन त्याग । दूरीकरणउत्सृष्टि त्याग । उत्सर्जनत्याजन त्याग । त्याग करनाव्यपनयन छोड़ देना । त्यागउदासीनता विरक्ति । त्याग । निरपेक्षता । निर्द्वद्वतातजन पु † ^१ संज्ञा पुं॰ तजने की क्रिया भाव । त्याग । परित्यागअरोच पु संज्ञा पुं॰ रुचि का अभाव । अनिच्छा । त्यागसन्यास छोड़ना । दूर करना । त्यागविप्रहरण त्यागव्यपनुति त्याग । दूर करना या हटानाव्यपवर्जन छोड़ना । त्यागदस्तबरदारी त्यागहान पु ^१ संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'हानि'तर्क के समय क्षोभ के कारण प्रतिज्ञा, हेतु और उदाहरण आदि को यथाक्रम न कहकर अ…धीति पान करने की क्रिया । पीनान्यास स्थापना । रखनाभ्रंश भ्रंस ^१ संज्ञा पुं॰अपवर्ग मोक्ष । निर्वाण । मुक्ति । जन्म मरण के बंधन के छुटकारा पानाज्यानि वृद्धावस्था । जरा । बुढ़ा़पापरिहार दोष, अनिष्ट, खराबी आदि का निवारण या निराकरण । दोषादि के दूर करने या छु…विसर्ग दानउपसर्जन ढ़ालनानिक्षेप फेंकने या डालने की क्रिया या भावविहापित त्यक्त करने या देने के लिये प्रेरित किया हुआनिर्मोक्ष पूर्ण मोक्ष जिसमें कुछ भी संस्कार बाकी न रह जायनमस् झुकना । नमनउद्वास निकाल बाहर करनाविरम सूर्यास्तपरिहरण किसी के बिना पूछे अपने अधिकार में कर लेना । जबर- दस्ती ले लेना । छीन ल…प्रमोक्ष मुक्ति । मोक्ष । छुटकाराबहिष्करण बाह्म इंद्रियाँबहिष्कार बाहर करना । निकालनासमुच्चार स्पष्ट बोलना । उच्चारण करनाविरमण विराम करना । रुकना । ठहरना । थमनाव्यपनय विनाश । बरबादीव्यवशाद छोड़ देनाशौटीरता शौटीर का भाव या धर्मव्यपवर्ग अलग होना । विभाजन । विभागव्यवसर्ग किसी पदार्थ का विभाग करने की क्रिया । बाँटउपसंन्यास लेटनाकुरबानी किसी देवता आदि के लिये किसी जीव को बलिदान करने की क्रिया । कुरबान करने…परिहारी परिहस्ण करनेवाला । हरणकारी
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें