🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:15:57 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

नमस्
namas
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
नमस्कार (3.4.18)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
नमस् संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. झुकना । नमन ।
२. प्रणाम । नमस्कार ।
३. त्याग । छोड़ देना ।
४. यज्ञ ।
५. अन्न ।
६. वज्र ।
७. स्तोत्र ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नमस् n. bow, obeisance, reverential salutation, adoration (by gesture or word; often with dat., e.g. रामाय नमः, salutation or glory to Rāma, often ind. [g. स्वर्-आदि]; नमस्-√ कृ, to utter a salutation, do homage; ind.p. ˚मस्-कृत्य [AV.; TS. &c.] or ˚मस्-कृत्वा [MBh.; BhP.]; नमस्-कृत, worshipped, adored), RV. &c. &c.
food, Naigh. ii, 7
a thunderbolt, ii, 20
gift, donation, L.
नमस् m. (?) an inarticulate cry, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (528,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
नमस् ind. 1 A bow, salutation, obeisance, adoration; (this word is, by itself, invariably used with dat.; तस्मै वदान्यगुरवे तरवे नमोऽस्तु Bv. 1. 94; नमस्त्रिमूर्तये तुभ्यं Ku. 2. 4; but with कृ, generally with acc.; मुनित्रयं नमस्कृत्य Sk.; but sometimes with dat. also; नमस्कुर्मो नृसिंहाय ibid. The word has the sense of a noun, but is treated as an indeclinable.) --2 Ved. Food. --3 A thunderbolt. --4 A gift, present. --5 A sacrifice. --Comp. --कारः, --कृतिः f. --करणं bowing, respectful or reverential salutation, respectful obeisance (made by uttering the word नमस्). --कृत a. {1} bowed down to, saluted. {2} revered, adored, worshipped. --गुरुः {1} a spiritual teacher. {2} a Brāhmaṇa. --वाकं ind. uttering the word नमस्, i. e. making a low obeisance; इदं कविभ्यः पूर्वेभ्यो नमोवाकं प्रशास्महे U. 1. 1. --वृध् m. a sacrifice.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0608-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
नमस् अव्य० नम--भावे असुन् स्वरादि० । नमने १ स्वापकर्ष- बोधकव्यापारे २ त्यागे स्वस्वत्वध्वंसानुकूलव्यापारभेदे । पुष्पं विष्णवे नम इत्यादौ विष्णूद्देश्यकमन्त्रकरणकत्यागविषयः पुष्पमित्येवं बोधः यथाह शब्दशक्तिप्रकाशिकायाम् “पुष्पमिदं विष्णवे नम इत्यस्य विष्णूद्देश्यक मन्त्रक- रणत्यागस्य कर्मेदं पुष्पमित्यर्थस्तथ चतुर्थ्या प्रीत्युद्देश्य- कत्वं तदिच्छाधीनत्वरूपं नमःपदार्थे मन्त्रकरणत्यागे बोध्यते प्रकृत्यर्थस्य च विष्ण्वादेः प्रीतौ तदिच्छायां वान्वयः । व्राह्मणाद्युद्देश्यकस्य गवातित्वागस्य मन्त्रकरणत्वे प्रमाणाभावात् गौर्ब्राह्मणाय नम इत्यादिकोन प्रयोगः । [] व्राह्मणेभ्यो नमोनित्यमित्यादौ तु नमःपदार्थो नति- रेवेति तत्र विषयत्वं चतुर्थ्या बोध्यते । पुष्पमिदं पर- मात्मने नम इत्यादी परमात्मनः प्रीत्यसत्त्वेऽपि तत्प्री- तित्वप्रकारकेच्छासम्भवान्न तत्प्रीत्युद्देश्यकत्वाप्रसिद्धिः” । नम्यते कर्मणि असुन् ३ अन्ने ४ वज्रे च निघण्टुः नमोवृध्शब्दे दृश्यम् । साक्षादा० उप० स० । नमस्करोति नमस्कृत्य । अत्र कृधातोरेव नमनार्थता नमश्शब्दस्तु तदर्थद्योतकः तेन नारायणं नमस्कृत्येत्यादौ द्वितीया उपपदविभक्तेः कारकविभक्तिर्गरीयसी” इति न्यायात् नमसोवाचकत्वे नमस्कृत्य व्राह्मणेभ्य इत्यादौ नमः- शब्दयोगे चतुर्थी । “नमः स्वस्तीत्यादि” पा० सूत्रे त्यागार्थकनमनार्थकयोरुभयोर्ग्रहणम् । ५ यज्ञे च न० “यज्ञो वै नमः” इति श्रुतेः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3967-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें