नमस्कार पु० नमस् + कृ--घञ् । १ स्वापकर्षबोधकव्यापारे कर- शिरःसंयोगादौ २ विषभेदे शब्दच० । नमस्कारे अधिका- रिविशेषादिकं नानास्थानात् प्रदर्श्यते । अभिवादयेदि- त्यनुवृत्तौ शङ्खः “नाप्रयतायाप्रयतश्च” इति शु० त० । “स्त्रियो नमस्या वृद्धाश्च वयसा पत्युरेव ताः” इति स्मृत्यर्थ सारः । “देवं विप्रं गुरुं दृष्ट्वा न नमेद्यस्तु सम्भ्रमात् । स कालसूत्रं व्रजति यावच्चन्द्रदिवाकरौ । ब्राह्मणञ्च गुरुं दृष्ट्वा न नमेद्यो नराधमः । यावज्जीवनपर्य्य- न्तमशुचिर्यवनो भवेत्” इति ब्रह्मवै० जन्मस्य० “देव- तायतनं दृष्ट्वा दृष्ट्वा तु दण्डिनन्तथा । नमस्कारं न कुर्य्याद्यः प्रायश्चित्ती भवेन्नरः । सभायां यज्ञशालायां देवतायतनेषु च । प्रत्येकन्तु नमस्कारो हन्ति पुण्यं पुराकृतम् । उपविश्य नमेत् शूद्रो दीर्घायुर्ब्राह्मणो व- देत् । स शूद्रो नरकं याति ब्राह्मणो यात्यधोगतिम् । दूरस्थं जलमध्यस्थं धावन्तं मदगर्वितम् । क्रोधवन्तं विजानीयात् नमस्कारञ्च वर्जयेत् । पुष्पहस्तो वारिहस्त- स्तैलाभ्यङ्गी जलस्थितः । आशीःकर्त्ता नमस्कर्त्ता उभयोर्नरकं भवेत्” कर्मलोचनम् । “मातुः पितुः कनीयांसं न नमेद्वयसाधिकः । नमस्कुर्य्याद् गुरोः पत्नीं भ्रातृजायां विमातरम्” यमः । “अभिवादयतः [] पूर्वमाशिषं न प्रयच्छति । यद्दुष्कृतं भवेत्तस्य तस्माद्भागं प्रपद्यते । स्वस्तीति ब्राह्मणे ब्रूयात् आयुष्मानिति रा- जनि । वर्द्धतामिति वैश्येषु शूद्रे त्वारोग्यमेव च” म० त० “गुरुपत्नी तु युवती नाभिवाद्येह पादयोः । पूर्णषोडश- वर्षेण गुणदोषौ विजानता” मनुः । “कुर्वीत बन्दनं भूयो भगोवोहमिति ब्रुवन् । विप्रोष्य पादग्रहणमन्वहञ्चाभि- वादनम् । गुरुदारेषु कुर्वीत सतां धर्ममनुस्मरन् । अभिवा- दनशीलः स्यान्नित्यं वृद्धेषु धर्मतः । असावहम्भो नामेति सम्यक् प्रणतिपूर्वकम् । आयुरारोग्यसिद्ध्यर्थं तन्द्रादि परिवर्जितः । आयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभि- वादने । अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरप्लुतः । यो न वेत्त्यभिवादस्य द्विजः प्रत्यभिवादनम् । नाभि- वाद्यः स विदुषा यथा शूद्रस्तथैव सः । व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुप्रसंग्रहणं गुरोः । सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन तु दक्षिणः । लौकिकं वैदिकञ्चापि तथाध्यात्मिकमेव वा । आददीत यतो ज्ञानं तं पूर्वमभिवादयेत् । ब्राह्म- णान् कुशलं पृच्छेत् क्षत्रबन्धूननामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव तु” मनुः । अभिवादनीयाश्च “उपाध्यायः पिता ज्येष्ठो भ्राता चैव महीपतिः । मातुलः श्वशुरस्त्राता मातामहपितामहौ । बन्धु ज्येष्ठः पितृव्यश्च पुंस्येते गुरवः स्मृताः । माता माता- मही गुर्वी पितुर्मातुश्च सोदरा । श्वश्रूः पितामही ज्येष्ठा धात्री च गुरवः स्त्रियाम् । इत्युक्तो गुरुवर्गोऽयं पितृतो मातृतो द्विजाः । अनुवर्त्तनमेतेषां मनोवाक्- कायकर्मभिः । गुरून् दृष्ट्वा समुत्तिष्ठेदभिवाद्य कृता- ञ्जलिः” इति कूर्मपु० ११ अ० । अधिकं नतिशब्दे दृश्यम् । “अयमेव नमस्कारो भूम्यादिप्रतिपत्तिभिः । प्रणाम इति विज्ञेयः स पूर्वं प्रतिपादितः” कालिकापु० ७० अ० । रात्रौ- तन्निषेधो यथा “रात्रौ नैव नमस्कुर्य्यात्तेनाशीरभिचा- रिका । अतः प्रातः पदं दत्त्वा प्रयोक्तव्ये च ते उभे” महाभारते ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3967-b) स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।