🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:31:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

न्यास
nyāsa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
न्यास संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ न्यस्त]
१. स्थापना । रखना ।
२. यथास्थान स्थापन । जगह पर रखना । ठीक जगह क्रम से लगाना या सजाना ।
३. स्थापना द्रव्य । किसी की वस्तु जो दूसरे के यहाँ इस विश्वास पर रखी हो कि वह उसकी रक्षा करेगा और माँगने पर लौटा देगा । धरोहर । थाती ।
४. अर्पण ।
५. त्याग ।
६. संन्यास ।
७. पूजा की तांत्रिक पद्धति के अनुसार देवता के भिन्न अंगो का ध्यान करते हुए मंत्र पढ़कर उनपर विशेष वर्णों भा स्थापन । यौ॰—अंगन्यास । करन्यास ।
८. किसी रोग या बाधा की शांति के लिये रोगी या बाधाग्रस्त मनुष्य के एक एक अंग पर हाथ ले जाकर मंत्र पढ़ने का विधान ।
९. काशिका वृत्ति (को॰) ।
१०. निशान । चिह्न (को॰) ।
११. आवाज या ध्वनि का मंद करना (को॰) ।
१२. अंकन । चित्रण (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्य्-आस m. putting down or in, placing, fixing, inserting, applying, impressing, drawing, painting, writing down, MBh.; Kāv. &c. (cf. अक्षर-, खुर-, चरण-, नख-, पद-., पाद-., बीज-, रेखा-)
putting away, taking off, laying aside, MBh.; Hariv.; Daś.; BhP. (cf. देह-, शरीर-, शस्त्र-)
abandoning, resigning, Up.; Bhag.; BhP.
depositing, intrusting, delivering
any deposit or pledge, Mn.; Yājñ.; MBh. &c.
written or literal text (cf. यथा-न्यासम्), Pat.
lowering (the voice), RPrāt.
(in music) the final tone
bringing forward, introducing (cf. अर्थान्तर.)
consigning or intrusting anything to the mind, W.
mental appropriation or assignment of various parts of the body to tutelary deities, RTL. 205 &c.
N. of sev. works., (esp.) of a Comm. on Kāś.
न्य्-आस &c. See under न्य्-अस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (572,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
न्यासः 1 Placing, putting down or upon, planting, तस्याः खुरन्यासपवित्रपांसुं R. 2. 2; Ku. 6. 50; M. 2. 9; Māl. 5. 5. चरणन्यास, अंगन्यास &c. --2 Hence, any impression, mark, stamp, print; अतिशस्त्रनखन्यासः R. 12. 73 ‘where the nail marks surpassed those of weapons’; दंतन्यास. --3 Depositing. --4 A pledge, deposit, प्रत्यर्पितन्यास इवांतरात्मा Ś. 4. 21, R. 12. 18; Y. 2. 67. --5 Entrusting, committing, giving over, delivering, consigning --6 Painting, writing down. --7 Giving up, resigning, abandoning, relinquishing; शस्त्र˚ Bg. 18. 2. --8 Bringing forward, adducing. --9 Digging in, seizing (as with claws) --10 Assignment of the various parts of the body to different deities, which is usually accompanied with prayers and corresponding gesticulations --11 Lowering the tone or voice. --Comp. --अपह्नवः repudiation of a deposit. --धारिन् m. the holder of a deposit, a mortgagee.
न्यास, न्यासिन् &c. See under न्यस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0651-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
न्यास पु० नि + अस--कर्मणि, भावे वा घञ् । १ स्थाप्यद्रव्ये (गच्छित) अमरः निःक्षेपशब्दे ४०५२ पृ० तल्लक्षणादि दृश्यम् । “राज्यं न्यासमिवाभुनक्” रघुः २ अर्पणे ३ वि- न्यासे च हेमच० । “अलसवलितैरङ्गन्य सैः कृताङ्गुलि- तर्जनैः” सा० द० । “नमयन् सारगुरुभिः पादन्यासैर्बसुन्ध- राम्” कुमा० । ४ त्यागे “काम्यानां कर्मणां न्यासं सन्न्यासं कवयो विदुः” गीता । “वक्ष्ये विविदिषान्यासं विद्वन्- न्यासं च भेदतः । हेतू विदेहमुक्तेश्च जीवन्मुक्तेश्चतौ क्रमात्” जीवन्मुक्तिविवेकः । ५ हरदत्तप्रणीते पदमञ्ज- र्यपरपर्य्याये व्याकरणग्रन्थभेदे “अनुत्सूत्रपदन्यासा स- द्वृत्तिः सन्निबन्धना । शब्दविद्येव नो भाति राजनीतिर- पस्पशा” माघ० “तन्त्रपुराणाद्युक्ते पूजाजपादेः प्राक्कर्त्तव्ये देहावयवभेदेषु वर्णाद्युच्चारणरूपे ६ व्यापारभेदे “अङ्ग- न्यासकरन्यासौ वीजन्यासं तथैव च” वटुकस्तोत्रम् । सा- मान्यपूजाङ्गन्यासास्तु “आदावृष्यादिकन्यासः करशुद्धि स्ततःपरम् । अङ्गुलीव्यापकन्यासौ हृदादिन्यास एव च” [] तन्त्रसा० । तत्कालस्तु “प्रातःकालेऽथ वा पूजासमये होम- कर्मणि । जपकाले समस्ते वा विनियोगः पृथक् पृथक् । पूजाकाले समस्तं वा कुर्य्यात् साधकसत्तमः” इति यो- गिनीहृदयम् । यामले “भूतशुद्धिलिपिन्यासौ विना यस्तु प्रपूजयेत् । विपरीतफलं दद्यादभक्त्या पूजनं यथा” । सामान्यन्यासेऽङ्गुलिनियमो गौतमीये “मनसा विन्य- सेन्न्यासान् पुष्पेणैवाथ वा मुने! । अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां वा चान्यथा विफलं भवेत्” । यामले “हृदयं मध्यमानामा तर्जनीभिः, स्मृतं शिरः । मध्यमातर्जनीभ्यां, स्यादङ्गु- ष्ठेन शिखा स्मृता । दशभिः कवचं प्रोक्तं, तिसृभिर्नेत्र- गीरितम् । प्रोक्ताङ्गुलीभ्यामस्त्रं स्यादङ्गुक्लप्तिरियं मता” इति । तिसृभिस्तर्जनीमध्यमानाम भिः । “तर्जनीमध्य- मानामाः प्रोक्ता नेत्रत्रयक्रमात् । यदि नेत्रद्वयं प्रोक्तं तदा तर्जनिमध्यमे” इति भट्टधृतवचनात् “हृदयादिषु विन्यस्येदङ्गमन्त्राँस्ततः सुधीः । हृदयाय नमः पूर्वं शि- रसे वह्निवल्लभा (स्वाह) । शिखायै वषडित्युक्तं कव- चाय हुमीरितम् । तेत्रत्रयाय वौषट् स्यादस्त्राय फडिति क्रमात् । षडुङ्गमन्त्रानित्युक्तान् षडङ्गेश्रु नियोजयेत् । पञ्चाङ्गानि मनोर्यत्र तत्र नेत्रमनुं त्यजेत्” इति शार- दाति० । वैष्णवे तु “अनङ्गुष्ठा ऋजवो हस्तशाखा भवे- न्मुद्रा हृदये शीर्षके च । अधोऽङ्गुष्ठा खलु मुष्टिः शि- खायां करद्वन्द्वाङ्गुलयोर्वर्मणि स्युः । नाराचमुष्ट्युद्धृत बाहुयुग्मकाङ्गुष्ठतर्जन्युदितो ध्वनिस्तु । विश्वग्विषक्ताः कथितास्तु मुद्रा यत्राक्षिणी तर्जनिमध्यमे च । अङ्ग- हीनस्य मन्त्रस्य स्वेनैवाङ्गानि कल्पयेत्” तन्त्रसारः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4173-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "न्यास" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें