🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:41:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

उपनिधि
upanidhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
धरोहर (2.9.82) न्यास
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
उपनिधि संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] [वि॰ औपनिधिक] धरोहर । अमानत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उप-निधि m. a deposit, pledge, property put under the care of a creditor, friend &c. (generally a sealed deposit, but also any article intrusted to a friend which he may use whilst in his keeping), Mn. viii, 145, &c.; Yājñ. ii, 25; MBh.
a ray of light, L.
N. of a son of Vasu-deva, VP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (200,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
उपनिधिः 1 A deposit, pledge, property entrusted to another. --2 (In law) A sealed deposit; Y. 2. 25; Ms. 8. 145, 149; cf. Medhātithi: --यदप्रदर्शितरूपं सचिह्रवस्त्रादिना पिहितं निक्षिप्यते; also cf. Y. 2. 65 and Nārada quoted in Mit.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0323-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनिधि क० उप + नि + धा--भावे कि । रूपसंख्ये अप्रदर्श्य परस्यान्तिके रक्षणार्थं १ स्वधनस्थापने “कृदभिहितोभावोद्रव्य- वत् प्रकाशत” इत्युक्तेः तथा निधीयमाने २ द्रव्ये च । उप- निघिस्वरूपतत्रत्यकर्त्तव्यविशेषौ मिता० दर्शितौ यथा “वासनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्प्यते । द्रव्यन्तदौष- निधिकं प्रतिदेयं तथैव तत्” सा० स्मृ० । “निक्षेप- द्रव्यस्याधारभूतन्द्रव्यान्तरं वासनङ्करण्डादि तत्स्थं यद्द्रव्यं रूपसंख्यादिविशेषमनाख्यायाकथयित्वा मुद्रितम- न्यस्य हस्ते रक्षणार्थं विश्रम्भादर्प्यते तद्दव्यमौपनिधिक मुच्यते यथाह नारदः । “असंस्थातमविज्ञातं समुद्रं यन्नि- धीयते । तज्जानीयादुपनिधिं निक्षेपङ्गणितं विदुरिति” प्रतिदेयन्तथैव तत् यस्मिन् स्थापितन्तेनैव पूर्बमुद्रादि चिह्नितमर्पितन्तथैव स्थापकाय प्रतिदेयं प्रत्यर्पणीयम् । प्रति- देयमित्यस्यापवादमाह” मिता० । “न दाप्योऽपहतन्तन्तु राज दैविकतस्करैः” या० स्मृ० “तमुपनिधिंराज्ञा दैवेनोदकादिना तस्करैर्वोपहतं नष्टं न दाप्योऽसौ राज्ञा तदुपनिहितन्धनि न एव तद्द्रव्यम् नष्टं यदि जिह्मकारितं न भवति यथाह नारदः । “गृहीतुः सह योऽर्थेन नष्टोनष्टः स दायिनः । दैवराजकृते तद्वन्न चेत्तज्जिह्मकारितमिति” मिता० । अस्याप वाद माह । “भ्रेषश्चेन्मार्ग्गितेऽदत्ते दाप्योदण्डञ्च तत्समम्” या० स्मृ० । “स्वामिना मार्ग्गिते याचिते यदि न ददाति तदा तदुत्तरकालं यद्यपि राजादिभिर्भ्रेषोनाशः सञ्जातस्तथापि तद्द्रव्यं मूल्यकल्पनया धनिने ग्रहीता दाप्यो राज्ञे च त- त्समन्दण्डम् । भोक्तारम्प्रति दण्डमाह” मिता० । “आजीवन् स्वेच्छया दण्ड्योदाप्यस्तं वापि सोदयम्” या० । “यःस्वेच्छया स्वामिनमनुज्ञाप्य उपनिहितन्द्रव्यमाजीवत्युपभुङ्क्ते व्यवह- रति वा प्रयोगादिना लाभार्थमसावुपभोगानुसारेण द- ण्ड्यस्तञ्चोपनिधिं सोदयमुपभोमे सवृद्धिकं व्यवहारे स लाभन्धनिने दाप्यः । वृद्धिप्रमाणञ्च कात्ययनेनोक्तम् । “निक्षेपं वृद्धिशेषञ्च क्रयं विक्रयमेव च । याच्यमानो न चेद्दद्याद्वर्द्धते पञ्चकं शतमिति” । एतच्च भक्षिते द्रष्टव्यम् । उपेक्षाऽज्ञाननष्टे तेनैव विशेषो दर्शितः “भक्षितं सोदयं [] दाप्यः समन्दाप्य उपेक्षितम् । किञ्चिन्न्यूनं प्रदा- प्यः स्याद्द्रव्यमज्ञाननाशितमिति” । किञ्चिन्न्यूनमिति चतुर्थांशहीनम्” मिता० । “एष एव विविर्दृष्टो याचि- तान्वाहितादिषु । शिल्पिषूपनिघौ न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च” नारदः । “स जातमात्रान् पुत्रांश्च दारांश्च भव- तामिह । प्रदायोपनिधिं राजा पाण्डुः स्वर्गमितोगतः” भा० आ० १२६ अ० । उपनिधिमधिकृत्य प्रवृत्तम् तदस्य प्रयोजन मिति वा ठक् । औपनिधिक तदधिकारेण प्रवृत्ते व्यवहारे तत्साधनद्रव्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1222-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
उपनिधिः, पुं, (उपनिधीयते इति । उप + नि + धा + कि ।) उपन्यस्तवस्तु । स्थाप्यद्रव्यम् । तत्प- र्य्यायः । न्यासः । २ । इत्यमरः ॥ (“वासनस्थमनाख्याय हस्ते न्यस्य यदर्पितम् । द्रव्यमुपनिधिः प्रोक्तः स्मृतिषु स्मृतिवेदिभिः” ॥ वासुदेवपुत्त्रः । इति विष्णुपुराणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-256-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "उपनिधि" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें